Geografija i stanovnistvo Grblja

Crnogorsko pleme Grbalj na Primorju

Istorijska teritorija plemena Grbalj zahvata površinu nekadašnje dukljanske župe Gripolli koju u nabrajanjima kao posljednju pominje pop Dukljanin u njegovom Ljetopisu iz 12. vijeka. Ovo pleme leži na padinama Lovćena između današnjeg Tivta i Budve. Sa južne i zapadne strane ga zapljuskuje otvoreno Jadransko more, a sa śeverozapada voda Tivatskog zaliva. Upravo ta obala Tivatskog zaliva predstavlja istorijsku grbaljsku zemlju, đe se nalaze Solila Crnojevića koja su u desetinama dokumenata prepoznata kao teritorija Grblja i na kojima su radili stanovnici Grblja. Oko imena plemena imaju dvije verzije koja se javljaju u latinskim i kasnije italijanskim dokumentima.

Jedna je gore pomenuto ime Gripulli koje potiče od još nelokalizovanog grčkog naselja Grispolis, Gripoli, Gripuli ili u narodu Grišpul.
Druga verzija potiče od imena takođe antičke naseobine rimskog Acruvium-a čije se latinsko ime vermenom vulgarizovalo u Agruvium, pa dalje Agrubio, Grubio i dalje slovenski Grublja i na kraju Grbalj, kako to tvrdi Antun Mayer.
Ovaj rimski i ranije grčko-ilirski grad se najvjerovatnije nalazio u śevernom dijelu Grblja na obali Tivatskog zaliva, po mojem mišljenju, blizu današnjeg Ostrva cvijeća ili istorijske Prevlake, a koji je u nekom zemljotresu poput starog Risna potonuo u more. Osim ove, pominju se kao moguće lokacije Acruviuma i sela: Bigovo, Pobrđe, Gošići, i današnji stari grad Kotor.
Radi li se ođe o jednom te istom naselju pri čemu su Rimljani preimenovali grčki Grispolis u latinski Acruvium ili dva različita naselja u Grblju, nije baš najjasnije iz literature na ovu temu.
Pleme Grbalj sa 20 sela i brojem stanovnika početkom prošlog vijeka između 3 i 4 hiljade stanovnika, spada u srednja crnogorska plemena. Upoređujuci ga sa npr. katunskim plemenima, mogli bi reći da ima veličinu i broj stanovništva kao dva prośečna katunska plemena. Ponekad se i smatralo da su Gornji i Donji Grbalj, kako se ovo pleme geografski dijeli, u stvari dva plemena. Poslije pada države Crnojevića čiji je Grbalj bio dio, u turskim defterima se Grbalj čak naziva posebnom petom nahijom crnogorskog kadiluka. Obje polovine se dijele administrativno na još dvije knežine, tako da Grbalj broji 4 knežine: Tujkovića i Ljubanovića (gornji) i Lazarovića i Bojkovića (donji). Svaka od njih ima 5 sela pa je sinonim za knežine u narodu i "petoselica".
Predslovensko stanovništvo Grblja je bilo sastavljeno od romanizovanih Ilira od kojih, kako nam pokazuju najnovija genetska istraživanja, potiče više od trećine današnje populacije Crne Gore i suśednih zemalja Hercegovine i Dalmacije. Sloveni su se u većem broju u župu Grbalj naselili već krajem 6. vijeka iz Baltičkog Pomorja u današnjoj istočnoj Njemačkoj, kako Stjepan Mitrov Ljubiša kaže za njegove Paštroviće, mnogo prije dolaska Srba i Hrvata u Ilirik i Panoniju. Ti Sloveni koji u genetskom materijalu Crne Gore čine nevjerovatno malih 7%, nametnuli su domicilnom stanovništvu prvo vođstvo, a kasnije i maternji jezik i nešto manje slovenskih narodnih običaja i time je nastao Ilirsko-slovenski narodni miks pod imenom Dukljanski Sloveni. Poslije 40 godina osuda, neuvažavanja, savremena genetika potvrđuje etnogenetsku tezu genijalnog Špira Kulišića, koji je tvrdio da je vrlo mali udio slovenskog genetskog materijala u nama.
Tokom vladavine dukljanskih kneževa i kraljeva Vojislavljevića, nije bilo značajnije fluktuacije grbaljskog stanovništva. Vojnim upadom srpskog župana Stefana Nemanje u Duklju 1186. g. poharan je Grbalj kao i ostale dukljanske župe i gradovi osim Kotora. Dio grbaljskog stanovništva se sklonio u kontinentalni dio današnje Crne Gore. Nedostatak obrađivača zemlje se nadoknađivao naseljavanjem od strane zetskih vladara Balšića i kotorske gradske vlastele iz śeverne i centralne Albanije koji čine danas nešto vise od četvrtine genetskog materijala stanovnika Crne Gore. Nakon ove prve nemanjićke pohare, to su sa buntovnim Grbljanima činjeli kasnije srpski despoti, kotorska vlastela, Mlečani i jednom čak i Stefanica Crnojević koji je od njih dobio na upravu Grbalj. U njegovo i vrijeme kod Grbljana omiljenih Ivana i Djurađa Crnojevića, prazni pośedi su se od oko 1400-te godine popunjavali najvećim dijelom iz kontinentalne Crne Gore sve do 1900-te godine kad je pop Savo Nakićenović velikim dijelom popisao bratstva u grbaljskim selima kao i njihovo porijeklo. Njegov amaterski rad je ispravljao tada najbolji južnoslovenski etnolog, Srbin Jovan Erdeljanović koji je za razliku od Nakićenovića, prepješačio Crnu Goru uzduž i poprijeko i podatke uzimao od crnogorskih staraca i pamtiša. Mnoga bratstva je pop Savo Nakićenović izostavljao u pojedinim selima, i to cemo pokušati korigovati pomoću spiskova dobrovoljaca u I svjetskom ratu iz knjige  Marka Šovrana i pomoću informacija od Jovana Erdeljanovića ćemo korigovati njegove greške o porijeklu. Iako se nema  naročitog oslonca na njegove izjave prije koliko se godina neko bratstvo naselilo u Grblju, one će ipak biti navedene tamo đe postoje. U saznanju sam da pop Savo nije sam polazio stanovnike grbaljskih sela, nego je tražio i prikupljao podatke od kolega popova i učitelja sa područja Grblja. Tada je u Grblju već bilo nekoliko njih koji nijesu bili rođeni Grbljani, pa to možda objašnjava nekad čak katastrofalne greške u navodima da su neka bratstva izumrla, iako su tada i danas još uvijek brojna. Poneđe ćemo ugraditi i informacije o grbaljskim bratstvima koje se nalaze na portalu poreklo.rs.
 
Gornji Grbalj:
 
(a) Knežina Tujkovića:
Pop Savo Nakićenović je za sva sela navodio koliko porodica jednog bratstva živi 1900 u pomenutom selu osim za sela Dub, Sutvara, Nalježići i Pobrđe.
 
(I) Dub i Sutvara:
1. Vukšići, po popu Savu Nakićenovića starośedioci
2. Mačići (Mačevići), po p. S. N. starośedioci, a po Jovanu Erdeljanoviću iz C.G i po Ljubu Mačiću su iz CG iz Crmnice u 16. vijeku
3. Tujkovići po popu S.N. su starośedioci, na portalu poreklo.rs se pominju Tujkovići na Njegušima i kasnije u Donjim Kokotima
4. Vulovići, po popu S.N. iz CG u 16 vijeku
5. Kovačevići, iz CG, Grahovo oko 1600.g
6. Marovići, iz CG u 16. vijeku
7. Vukotići, sa Čeva preko Njeguša oko 1700.g
8. Bukilice, iz CG oko 1640.g.
9. Magudi, iz CG u 16.vijeku (postoje u Konavlima katolički Magudi)
10. Perići, iz CG u 16 vijeku
-----------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva pop Savo N. ne pominje kao stanovnike Duba i Sutvara:
11. Zorani, iz CG sa Mirca po Ljubu Mačiću
12. Bujkovići, iz CG iz Sotonića po Lj. Mačiću
13. Utolovići, porijeklo nepoznato
14. Marićevići, iz CG sa Njeguša oko 1800.g, dio iselio u Peroj u Istri, po Lj. Mačiću i Jovanu Erdeljanoviću.
15. Pržice, iz Hercegovine oko 1600.g po Lj. Mačiću
 
 
(II) Naljezići:
1. Tujkovići, osim Sutvare žive u i zaseoku između nje i Nalježića, po popu S.N. su starosjedioci, na portalu poreklo.rs se pominju Tujkovići na Njegušima i kasnije u Donjim Kokotima
2. Vukšići, starośedioci
3. Marići, iz CG u 17.vijeku
4. Mršulje, iz CG u 17.vijeku
5. Vučkovići, iz CG u 16. vijeku, sa Čeva
6. Marinovići, iz CG u 16. vijeku, a po jednom Marinoviću koji na portalu poreklo.rs tvrdi da su se doselili sa Cetinja a prije toga su živjeli oko današnjeg Danilovgrada
7. Jankovići, iz  CG, Jankovića krša oko 1620.g
------------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva pop Savo N. ne pominje kao stanovnike Naljezića:
8. Bukilice, žive ođe i u Dubu, iz CG oko 1640.g.
9. Magudi, žive ođe i u Sutvari, iz CG u 16. vijeku (u Konavlima žive katolički Magudi)
10. Bratovići, iz CG u 16. vijeku
11. Sladovići, starośedioci
12. Ljubatovići, nepoznato porijeklo
13. Raškovići, iz susjednih Šišića, starośedioci
U ova tri sela od ukupno 24 raznih bratstava, starośedioca je 2 bratstva, iz Hercegovine 1 bratstvo, nepoznato porijeklo 1 bratstvo i 20 bratstava je iz CG.
 
(III) Šišići:
1. (V)Latkovići (5 kuća), po popu Savu Nakićenoviću su starośedioci
2. Đuranovići (2 kuće), po p. S. N. starośedioci, po Jovanu Erdeljanoviću svi Đuranovići u Boki su iz CG, na portalu poreklo.rs jedan Đuranović je izjavio da su porijeklom iz CG, Bjelopavlića, došli prije 500 ili 600 godina
3. Sladovići (1 k.), po. p. S.N. starośedioci
4. Grivići (6 k.), starośedioci
5. Kordići (7 k.), iz Hercegovine u 15. vijeku
6. Krasići (1 k.), iz Luštice/ Karašića oko 1600.g
7. Miloševići (2 k.), iz CG, iz Zalaza oko 1500.g
8. Donkovići (2 k.), starośedioci
9. (V)Ujaškovići (6 k.), iz CG
10. Nikaljevići (6 k.), iz CG oko 1550 iz Crmnice
11. Raškovići (8 k.), starośedioci
12. Šovrani (5 k.), starośedioci
13. Antovići (2 k.), starośedioci
14. Milinići (2 k.), starośedioci
15. (H)Odže (4 k.), iz Albanije u 16. vijeku
16. Kadije (3 k.), iz CG, Bjelopavlica u 17. vijeku od Kadića
17. (V)Učićevići ili Vukićevići (4 k.), iz Hercegovine oko 1620.g
18. Mitrovići (1 k.), iz Hercegovine, iz Zubaca oko 1700.g
19. Zeci (1 k.), po. popu S. Nakićenoviću iz CG oko 1700.g na domazetstvo, po Jovanu Erdeljanoviću svi Zeci ili Zečevići su iz Pobora a prije toga iz Lješanske nahije doselili u Boku
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva pop Savo Nakićenović ne pominje da zive 1900 u Šišićima a navedena su medju učesnicima I svjetskog rata u knjizi Marka Šovrana:
20. Krstičevići, porijeklo nepoznato
21. Vuletići, porijeklo nepoznato
22. Begovići, vjerovatno isti kao oni u Ukropcima iz hercegovačkih Ukropaca u 17. vijeku
23. Markovići, porijeklo nepoznato
24. Perovići, porijeklo nepoznato
 
(IV) Pelinovo:
1. Đukić (9 k.), iz CG iz Vasojevića oko 1300.g (ovo je primjer koliko Nakićenovićeve izjave o godini dolaska u Grbalj moramo uzeti sa rezervom, bratstvo Vasojevića iz kojeg je nastalo najveće crnogorsko pleme se oko 1300. g. nalazilo oko danasnje Podgorice i odatle se selilo na śever do danasnje Andrijevice i tu bilo locirano dokumentima tek oko 1450.g)
2. Radanovići (7 k.), iz Hrecegovine oko 1300.g(?)
3. Vujovići (3 k.), iz CG Lješanske nahije oko 1300.g (?)
4. Zeci (2 k.), Pobori, a po J. Erdeljanoviću tamo iz CG Lješanske nahije
5. Ljepavići (1 k.), starośedioci
6. Pavleze (3 k.), starośedioci
7. Marčinko (1 k.), starośedioci
8. Baće (2 k.), grana Đukića, CG iz Vasojevica oko 1300.g
 
(b) Knežina Ljubanovića:
(I) Prijeradi:
1. Ljubanovići (1 kuca), starośedioci
2. Ivetići (6 k.), na portalu poreklo.rs jedan Ivetić tvrdi da su doseljeni sa Čeva i da su srodni sa Knezevićima
3. Knezevići (5 k.), iz CG sa Cčeva u 16. vijeku
4. Radovići (2 k.), iz CG u 16 vijeku
5. Kadije (2 k.), iz CG iz Bjelopavlića u 17. vijeku od Kadića
6. Nikodimovići (6 k.), iz CG iz Cuca u 17. vijeku
7. Duletići (3 k.), kao i oni iz Lastve iz Maina u 18. vijeku, a tamo iz CG oko 1500. iz Ozrinića
8. Mihailovići (1 k.), iz CG u 18 vijeku
9. Rakovići (5 k.), iz CG u 18.vijeku
10. Brdari (2 k.), iz CG iz Brda u 16. vijeku
11. Vučkovići (2 k.), iz CG iz Markovine u 17.vijeku
12. Radonjići-Guvernadurovići (1 k.), iz CG sa Njeguša oko 1850. g
 
(II) Bratešići:
1. Ćetkovići (11 kuća), iz Orahovca u 18. vijeku, sam Nakićenović kaže kategorično u dijelu o Orahovcu da orahovački Ćetkovići nijesu u srodstvu sa grbaljskim, zato porijeklo nepoznato
2. Vuksanovići ( 2 k.), iz CG sa Mirca u 16. vijeku
3. Vukotići (3 k.), iz CG iz Zagarača u 15. vijeku (jedan od dva brata osnivača sela)
4. Vujadinovići (3 k.), iz CG iz Zagarača u 15. vijeku (jedan od dva brata osnivača sela)
 
(III) Prijevor (sa Svinjištinima i Seocima):
1. Kovačevići (5 kuća), iz CG, sa Grahova oko 1580.g
2. Martinovići (2 kuće), sa Brajića u 18. vijeku, a tamo oko 1480 iz Skadra, Albanija
3. Prentovići (2 k.), sa Brajića u 17. vijeku, a tamo u 15. vijeku iz CG
4. Rađenovići (4 k.), iz Paštrovića u 17 vijeku
5. Bjelice (2 k.), iz CG iz Bjelica oko 1620.g
6. Vukotići (5 k.), iz CG, sa Čeva preko Njeguša oko 1600.g
7. Janovići (3 k.), satarośedioci
8. Vasovići (2 k.), starośedioci
9. Lalovići (1 k.), iz CG u 16. vijeku
10. Radoševići (2 k.), iz CG u 16. vijeku
11. Bratovići (1k.), isti sa onim u Nalježicima iz CG u 16 vijeku
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva pop Savo Nakićenović ne pominje da žive 1900 u Šišićima a navedena su među učesnicima I svjetskog rata u knjizi Marka Šovrana:
12. Zeci (1 k.), iz Pobora, a po J. Erdeljanoviću iz CG iz Lješanske nahije
13. Gluščevići (1k.), po Vidu Gluščeviću potiču iz CG, Nudola kod Grahova, doselili prije više od 300 godina
 
(IV) Gorovići:
1. Kralji (8 kuća), starośedioći
2. Dajičići (2 k.), iz CG iz Kopita u Cucama u 16. vijeku
3. Kaluđerovići (4 k.), iz CG sa Ljubotinja u 17. vijeku
4. Kunjerice (2 k.), iz Orahovca u 17. vijeku
5. Pobori (4 k.), iz Pobora oko 1500.g
6. Ćetkovići (1 k.), isti kao oni u Bratešićima iz Orahovca u 18. vijeku, pošto sam Nakićenović u opisu Orahovca isključivo tvrdi da oni nijesu rod sa grbaljskim Ćetkovićima, porijeklo nepoznato
7. Jovanovići (1 k.), iz grbaljskog sela Kovači u 18. vijeku, a tamo iz Vranovića, a tamo doseljeni iz CG u 17. vijeku
8. Bogetići (2 k.), iz CG sela Bogetić u Pješivcima u 15. vijeku
9. Me(n)zalini, (5 k.) u stvari se izgovaraju mekim crnogorskim ili zetskim "Z", Men3alini, starośedioci
10. Mrgudovići (1 k.), iz Vlaške u 16. vijeku
11. Cuce (2 k.), iz CG iz Cuca u 17. vijeku
12. Mazarak (1 k.), iz sela Slanac u Donjoj Gori(ci) Lješkopolje?
 
(V) Lastva:
1. Stanišići (Miši) (10 kuća), iz CG oko 1500.g
2. (V)Odale(ovići) (1 k.), sa Krivošija a tamo po J. Erdeljanoviću iz CG, Bajice oko 1680.g
3. Duletići (4 k.), isti kao oni u Prijeradima iz Maina u 18. vijeku, a tamo iz CG oko 1500. g. iz Ozrinića
4. Vučetići (7 k.), iz CG sa Njeguša oko 1600.g
5. Mihovići (3 k.), starośedioci
6. Bauk (12 k.), iz CG iz Cuca u 15. vijeku
7. Vukadinovići (1 k.), iz CG iz Zagarača u 15. vijeku
8. Očinići (1 k.), iz CG iz Očinića oko 1500.g
9. Orlovići (2 k.), iz CG sa Cetinja oko 1600.g
10. Bekuni (2 k.), iz CG sa Njeguša oko 1550.g
11. Nikovići (1 k.), iz Krtola oko 1650.g, a tamo iz Albanije u 16. vijeku
12. Lečići (1 k.), po Nakićenoviću su 1900. te izumrli što nije tacno, po njemu su "bili" starośedioci
------------------------------------------------------------------------------------------------------sljedeće bratstvo ne pominje pop Savo Nakićenović:
13. Paovići (1 k.), porijeklo nepoznato, pominje se u spisku učesnika u I svjetskom ratu Marka Šovrana
 
 
 
 
 
 
 
Donji Grbalj:
 
(c) Knežina Lazarovića:
 
(I) Glavatičići (sa Bigovom):
1. Lazarovići (20 kuća), po popu Nakićenoviću starosjedioci u Grispoliju (Bigovo)
2. Benovići se danas zovu Kraljevići (15 k.), iz Herceg Novog u 16. vijeku
3. Baštrice su se zvali Jankovići (5 k.), iz CG sa Ceklina u 15. vijeku
4. Dabuško (4 k.), iz Albanije u 15. vijeku
5. Zekeljevići (3 k.), starośedioci
6. Mikijelji (6 k.), starośedioci u Grispoliju (Bigovo)
7. Parapidi (11 k.), starośedioci, ostatak Grka iz Grispolija
8. Čolani (1 k.), iz Krtola oko 1750.g
 
(II) Kubasi:
1. Androvići (4 kuće), starośedioci
2. Mačak (3 k.), ogranak Androvica, starośedioci
3. Bilali (3 k.), starośedioci
4. Bućini (10 k.), sa Kosova iz Prizrena oko 1300.g
5. Dobriše (1 k.), dosli iz suśedne Trešnjice, a tamo iz CG u 15. vijeku
6. Maslovari (3 k.), iz CG u 17. vijeku
7. Ćoso(vić) (2 k.), iz CG u 18. vijeku
8. Strahinje(ici) (3 k.) iz CG u 17. vijeku
9. Marovići (1 k.), iz CG u 17. vijeku
10. Simuni (1 k.), iz CG u 18. vijeku
------------------------------------------------------------------------------------------------------
11. Vukovići, porijeklo nepoznato, pop S. Nakićenović ih ne pominje, ali su prisutni na spisku učesnika I svjetskog rata u knjizi Marka Šovrana
 
Trešnjica:
1. Bećiri (6 kuća), po S. N. iz CG u 16. vijeku, po predanju njeguskih Becira dva brata su sa Njegusa odselili: jedan u Konavle, a drugi u Krtole i od tamo su doselili u Tresnjicu krajem 16 i pocetkom 17 vijeka
2. Dobriše (6 k.), iz CG u 15. vijeku
 
Ukropci:
1. Begovići (4 kuće), iz Hercegovine iz Ukropaca u 17. vijeku, isti sa onima u Šišićima
2. Kunjići (3 k.), starośedioci iz Grispolija, bili u Glavatičićima i od tamo se ovdje doselili
3. Klopani (1 k.), iz CG u 18. vijeku
4. Martinovići (1 k.), iz CG iz Bajica 1870.g
 
(III) Vranovići:
1. Ercegovići (14 kuća), iz Herceg Novog oko 1400.g
2. Petovići (4 k.), iz CG u 18. vijeku
3. Drakulovići (4 k.), iz CG u 18.vijeku
4. Bubanje (5 k.), iz CG u 18. vijeku
5. Kustudije (4 k.), iz CG u 18. vijeku, Mirac
6. Bjelice (2 k.), iz CG iz Bjelica u 18.vijeku, isti sa onima u Prijevoru koji su došli tamo oko 1620.g
7. Božovići (4 k.), iz Maina u 18. vijeku, a tamo iz CG oko 1600.g
8. Batuti (1 k.), po popu S. Nakićenoviću su doselili iz CG u 18 vijeku, oni sami za sebe govore da su starośedioci, bili su kancelijeri opštine grbaljske za vrijeme mletačke uprave 
9. Bućini (4 k.), sa Kosova iz Prizrena oko 1300.g
10. Jovanovići (2 k.), iz CG u 17. vijeku, isti sa onim u Kovačima i u Gorovićima
11. Ban (2 k.), grana Bajkovića, iz CG u 16. vijeku iz Građana
12. Vukasovići (7 k.), iz Orahovca u 18.vijeku, a tamo iz CG
------------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva nijesu pominjana od popa Nakićenovića, ali se pominju u spiskovima učesnika I svjetskog rata:
13. Rozgaja (1 k.), po informaciji sa portala poreklo.rs oni su starośedioci
14. Kuželj (1 k.), porijeklo nepoznato
15. Draškovići (1 k.), porijeklo nepoznato
16. Đuranovići (1 k.), po Jovanu Erdeljanoviću svi Djuranovići u Boki su doseljeni iz CG, na portalu poreklo.rs jedan Đuranović je izjavio da su porijeklom iz CG, Bjelopavlića, došli prije 500 ili 600 godina
 
 
(IV) Pobrđe:
Ođe Nakićenović poput Duba, Sutvare i Nalježića ne navodi broj porodica kod nabrojanih bratstava
1. Batuti, ođe Nakićenović kaze da su došli iz CG oko 1800.g, oni sami kažu da su starośedioci, bili su kacelijeri opštine grbaljske za vrijeme mletačke uprave
2. Kneževići, iz Maina oko 1600.g, a tamo doselili iz CG
3. Milojko, iz CG oko 1620.g
4. Vulovići, iz CG oko 1620.g
5. Pantovići, iz CG oko 1620.g
6. Peštera, iz CG oko 1620.g
------------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća bratstva nijesu pominjana od popa Nakićenovića, ali se pominju u spiskovima učesnika I svjetskog rata:
7. Božovići, isti kao u suśednim Vranovićima, iz Maina u 18. vijeku, a tamo iz CG oko 1600. g
8. Itantovići, porijeklo nepoznato
9. Tomičići, porijeklo nepoznato
10. Pavlović, porijeklo nepoznato
 
(V) Lješevići:
1. Marovići (5 kuca), iz Albanije u 16. vijeku
2. Štileti (6 k.), iz Albanije u 16. vijeku
3. Giljače (4 k.), iz Albanije u 16. vijeku
4. Maroši(evići) (3 k.), iz Krtola u 17. vijeku
5. Gobovići (3 k.), iz Albanije u 16. vijeku
6. Jovičići (2 k.), po samom Nakićenoviću iz Maina oko 1620.g., po njemu ih u Mainama nema ali su u Brajićima, a tamo iz CG, Ćeklići u 16. vijeku
7. Vrestavčevići (2 k.), starośedioci
8. Kaštelani po popu S. N.( su to Kašćelani-Popovići), iz CG sa Mirca u 16 vijeku, po podacima portala poreklo.rs, to hronološki nije moguce jer su se Kašćelani-Popovići kao bratstvo sa Mirca formirali kasnije pa pretpstavljaju ipak Krtoljane, Kaštelane-Dapčiće, koji poticu iz Albanije 
------------------------------------------------------------------------------------------------------
ovo bratstvo Nakićenović ne pominje, ali Marko Šovran pominje kao učesnika I svjetskog rata:
9. Kustudija, iz CG sa Mirca u 18. vijeku, isti sa onima iz Vranovića
10. Janovići, jedna Janovićka na portalu poreklo.rs da su oni u Lješevićima unazad 200 godina
 
(d) Knežina Bojkovića:
(I) Kovači:
1. Bajkovići (8 kuća), po Nakićenoviću doselili u zaseok Bjeloševići iz Glavata 1720, a tamo su starośedioci, po Ljubu Ivovome Bajkoviću oko 1685.g su došli iz Glavata, a u Glavate oko 1680. g. iz Građana
2. Bjeloši (2 k.), iz CG iz Bjeloša kod Cetinja oko 1780.g
3. Đurići (12 k.), iz Mojdeža kod H.N. oko 1700.g
4. Doljanice (8 k.), iz CG oko 1600.g, isti sa onima iz Krimovica
5. Jovanovići (3 k.), isti sa onima iz Vranovića i Gorovića iz CG oko 1700.g
------------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeće znatno bratstvo u Kovačima Nakićenović ne pominje, ali su pomenuti u spiskovima učesnika I svjetskog rata iz Kovača:
6. Buzdovani zvali su se ranije Serdarevići, iz Hercegovine
 
(II) Glavati:
1. Bajkovići (9 kuća), po Nakićenoviću su starośedioci, sami znaju da su oko 1680. g. došli iz CG iz Građana, a tamo iz Cuca kao potomci cuckog kneza Bajka
2. Bani (3 kuće), isti s onim Banima iz Vranovića, po Nakićenoviću došli su iz Građana u 16. vijeku, po Ljubu Ivovome Bajkoviću došli kao Bajkovići iz Građana oko 1680. g. i postali njihov ogranak sa prezimenom Ban
3. Pejovići (6 k.), iz CG sa Njeguša u 16. vijeku
4. Kruti (7 k.), po Nakićenoviću starośedioci, u drugim izvorima se to prezime vezuje za sjevernu Albaniju, Skadar, selo Kruta kod Ucinja
5. Vujičići (1 k.), iz CG sa Grahova u 17. vijeku
6. Tičići (6 k.), starośedioci Grispolija u 14 vijeku, od tamo u Glavatičiće i odatle u Glavate  
7. Subotići (4 k.), iz CG iz Nikšića u 17.vijeku, po podacima sa portala poreklo.rs oni su sa Ledenica, a tamo doselili iz CG, sa Čeva
8. Damjanovići (4 k.), iz CG u 18. vijeku
9. Djurovići (1 k.), iz CG iz Bajica u 18 vijeku
------------------------------------------------------------------------------------------------------
sljedeća prezimena nema kod Nakićenovića, ali stoje u spiskovima učesnika I svjetskog rata:
10. Kaludjerovići (1 k.), isti sa onim iz Gorovića, iz CG sa Ljubotinja u 17. vijeku
11. Mitrovići (1k.), isti sa onima u Šišićima iz Hercegovine Zubci oko 1700.g
 
(III) Višnjevo:
1. Bojkovići (6 kuca), starośedioci
2. Tu(p)čevići (6 k.), iz Stare Srbije prije 1100 godina (?) uz sav respekt za onog ko je Nakićenoviću to izjavio, teško je postojanje neke porodice potvrditi u kontinuitetu od 1100 godina
3. Radanovići (7 k.),  isti sa onima iz Pelinova, ovdje se doselili prije 300 godina, a u Pelinovo došli iz Hercegovine oko 1300.g
4. Pime (5 k.), po Nakićenoviću iz CG oko 1450. g, na sajtu poreklo.rs se pominju Njeguši, a tamo iz Bajica.
5. Petrovići (2 k.), iz CG oko 1550.g
 
(IV) Zagora:
1. Popovići (20 kuća), po Nakićenoviću starośedioci, po sopstvenom predanju su doseljenici, a po J. Erdeljanoviću su iz Zagarača izbjegli od krvi
2. Kostovići (5 k.), starosjedioci, po autorima poreklo.rs moguce je da se ranije zvali Gostovići kako se zaseok Zagore zove u kojem žive
3. Lazovići (3 k.), sa Ledenica oko 1700.g(?), po samom Nakićenoviću Lazovići su u Ledenice doselili sa Čeva oko 1720.g 
4. Ilići (4 k.), sa Ledenica oko 1700.g
5. Midorovići (3 k.), grana Ilića, sa Ledenica 1700.g
6. Barbe (4 k.), iz Albanije u 16. vijeku
7. Marići (5 k.), iz CG iz Dubine oko 1600.g, navodno nijesu svoji sa Marićima iz Nalježića koji su tamo doseljeni 100 godina kasnije takodje iz CG
8. Vučićevići (1 k.), po Savu Nakicenovicu su iz CG u 17. vijeku, oni su sami na jednoj grobnici napisali da su u Zagoru doseljeni 1834 iz Cuca
9. Boškovići, po Nakićenoviću 1900. g bili vec izumrli, iako su tada i danas još brojni, porijeklo nepoznato
10. Strahinje(ići), takodje navodno izumrli iako ih još danas ima, isti sa onima u Kubasima, iz CG u 17. vijeku
------------------------------------------------------------------------------------------------------
11. Radonjići Palamide (1 k.), Nakićenović ne pominje u Zagori, iz CG sa Njeguša oko 1840 došao na domazetstvo kod Popovića
 
(V) Krimovice:
1. Maslovari (6 kuca), po Nakićenoviću ovi su starośedioci, isti sa onima iz Kubasa koji su doselili iz CG u 17. vijeku
2. Mikijelji (7 k.), starośedioci iz Grispolija u 14. vijeku, prešli u Glavatičiće i od tamo dio njih u Krimovice 
3. Carevići (1 k.), iz CG 1686.g
4. Pićani (4 k.), iz CG sa Ljubotinja oko 1700.g
5. Marovići (10 k.) po Nakićenoviću iz CG oko 1550. g, ne pominje da su isti sa onim u Dubu koji su takodje doselili iz CG u 16 vijeku i onima iz Kubasa koji su dosli iz CG u 17. vijeku
6. Antonovići (5 k.) iz Krtola 1660.g, a tamo iz Albanije u 16. vijeku 
7. Kunjići (5 k.), starośedioci iz Grispolija u 14. vijeku, prešli u Glavatičiće i od njih dio njih u Krimovice, isti sa onim koji su se iz Glavatičića iselili u Ukropce u 18. vijeku
8. Doljanice (6 k.), za ove kaze Nakićenović da su takodje iz CG ali doselili oko 1400.g, sigurno se radi o jednoj te istoj porodici sa onima u Kovačima koji su navodno došli 200 g. kasnije
------------------------------------------------------------------------------------------------------
9. Pavići, Nakićenović ih ne pominje, postoje u spiskovima učesnika I svjetskog rata, porijeklo nepoznato 
 
Zaključak je da je u Grblju ostalo 17% starosjedilačkih bratstava koji čine zbog brojnosti nešto oko 22% porodica u Grblju. Skoro 2/3 svih bratstava (oko 62%) u danasnjem Grblju su porijeklom sa teritorije kontinentalne Crne Gore, što potencira i Jovan Erdeljanović u njegovoj studiji o etničkoj identičnosti kontinentalne Crne Gore i njenog Primorja. U selima đe nije naveden broj porodica jednog bratstva (Dub, Sutvara, Nalježići i Pobrđe) procenat bratstava porijeklom iz kontinentalne Crne Gore je oko 80%. Zanimljiv je podatak da skoro 1/4 bratstava u Grblju ima porijeklo iz Albanije (22,3%), ali zbog ne velike brojnost porodica iz te grupe, čine samo oko 7% porodica u Grblju. Porijeklom iz Hercegovine u Grblju su 5% bratstava, a doseljena bratstva iz ostalih zemalja iz okruženja su na nivou statističke greške: Stara Srbija 1,5% i Vlaška 0,5% .
Ovo nije konačan spisak bratstava naseljenih u Grblju i sigurno nije bez nenamjernih grešaka i pogotovo nije nepodložan dopuni i ispravci, ali je pokušaj da se što više informacija ove prirode skupi na jednom mjestu.
 
sastavio: dr. Nenad Perov Popović
jos više informacija o Grblju i oko Grblja pogledajte na: www.grbalj.org 
 
Literatura:
1. pop Savo Nakićenović: "Boka, antropogeografska studija", štampano u Srpskom etnografskom zborniku u Beogradu 1913. g.
2. Marko S. Šovran: "Grbalj, Dobrovoljci u ratovima 1912-1918", štampano u I Š "Strucna knjiga" u Beogradu 2003.g
3. Ljubo K. Mačić: " Grbalj, pogled na prošlost i sadašnjost", štampano u štampariji Svetlost, Čačak, 2011. g.
4. prof. dr. Jovan Erdeljanović: "Etničko srodstvo Bokelja i Crnogoraca", članak štampan u Glasu srpske kraljevske akademije, zemaljska štamparija Sarajevo 1920.g
5. Nebojša Babić: "Grbljani" članak na portalu poreklo.rs
6. dr. Stevan Nikov Bajković: "Vrijeme gladnih i zrtvovanih", priredjivač Ljubo Ivov Bajković i Borislav Cimeša, izdavač Crnogorski kulturni forum, štampalo IVPE Cetinje 2017.g. 


Damir Magas: Prirodno-geografska obiljezja prostora Boke kotorske - Grbalj :


Posebno je istaknuta vaznost Zupe (Gornja Zupa), najnizeg i uravnjenog prostora flisne udoline otvorene prema Tivatskom zaljevu, smjestene izmeðu Vrmca na sjeveru, poluotoka Lustice na zapadu, Donjeg Grblja na jugu i JZ i Lovcenskih padina na istoku. Flisnu podlogu ovdje prekrivaju mladi, meki aluvijalni nanosi brojnih tekucica (Odoljenscica, Kolozun, Siroka, Gradiostica, Jankova voda i dr.) koji se pri uscima stjecu u zajednièko deltasto prosirenje s brojnim nepravilnim rukavcima i kanalima. Povoljni dio koji poplavljuje more od starine se koristi kao solana (Solila) pa se veci dio zone nazivlje i Soliosko polje. Na zonu Gornje Zupe nastavlja se juzno Grbalj (Donja Zupa). Vodom najbogatiji predio Boke je Zupa, s rjecicama Gradiosnica, Odoljenscica ili Vodoljesnica (ili Vodoljesnica ili Pipoljevac, Siroka rijeka. Slijede Krimalj potok i Kolozun (s izvoristem Dobra voda i brojnim mlinovima u gornjem i srednjem toku, zovu ga i Koluzinji i Kaluznji potok; rukavcima i kanalima ispresijecane delte, povoljne za solane, koje su se tu nalazile donedavna, tzv. Solila). Sve do pocetka 20. st. radili su na vodotocima brojni mlinovi (1874. bilo ih je 91, za mljevenje zita ili suknare). 


Upper valleys of Krimalj stream (southward) and Odoljenscica (north-westward) cut between them, which flow off towards Zupa. Zupa (Upper Zupa) is the lowest (0-20 m) and levelled space of a flysch valley opened toward the Bay of Tivat (Polje and Krtole valleys) on the WSW, situated among Vrmac ridge on the north, the Lustica peninsula on the west, Grbalj on the south and SW, and Lovcen slopes on the east (Trojica, Grabov Pod). The flysch basis is covered here by young soft alluvial deposits laid down by numerous running and converging waters (Odoljenscica, Kolozun, Siroka, Gradiostica, Jankova voda and others), which, at the mouths join together into a delta shaped enlargement with numerous irregular backwaters and channels. This wetland zone was only partially cultivated in the past, but potentially it could be much more evaluated in agrarian production. From old times propitious part, flooded by sea, has been used as salt pans (Solila) so that a larger part of the zone is also called Solila polje (Soliosko polje). Old saltpans were renewed in 1961 when modern salt production started (BLASKOVIC, 1962). Besides, the levelled space of Upper Zupa i. e. of the Tivatsko Polje, is the only favourable zone for building a larger airport and, in consequence the old runway was modernised. Between Odoljenscica and Kolozun River mouths in the west and Gradiostica in the north, more resistant parts of flysch remained in elevation of Straznice (29 m), which continues to Prevlaka (Sv. Trojstvo - St. Trinity) in NW direction, then islets Stradioti (St. Mark) and Our Lady of Mercy. The notion of Zupa in a larger sense comprises also Grbalj (Lower Zupa). 


Grbalj (Lower Zupa) is a south-eastward continuation of Upper Zupa, the Lustica peninsula being on the west, the open Adriatic on SW, the Budva littoral on the southwest and the Lovcen massif in the east. Grbalj is composed of springing place and upper valley of the KolozunRiver and its tributaries, distributary zone towards the valley of Lukavac (or Kuèac) stream with the Mrcevo Polje. There are also the tributaries of Lukavac: Vrutak, Drenostica (FUR.: Cuçaç F. i Drenosiça F.; PAL.: Cuzaz T. and Dremostiza T.; TAB.: Cuzacz Fl.) and others as well as the whole area between these valleys towards the Adriatic, i. e. Grbalj in a narrower sense, which is formed of carbonic crests and the Krtole Valley in the northwest up to the Platamuni Cape in the south-east. Carbonic crests and Grbalj valleys are formed of low coastal elevations and peaks of the two parallel crests extended in Dinaric direction from NW towards SE: Velovic Brdo (232 m), Grabovac (256 m), Kosmac (294 m), Prcja Glava (408 m), Mackova Gomila (326 m), Ogradina (364 m), Trsteno (65 m), and close to the coast the Velika Gora crest (FUR.: M. Velika Gora) with the knolls: Straznik (141 m), Viljina (117 m), Velja Gora (350 m), Gradiste (425 m), Sv. Stjepan (307 m), Kupa (141 m). Between the crest and some knolls there are narrow and more fertile valleys of Bigova penetration (Traste), Zagora, Vranovici, Glavati and others built by cretaceous (senonian) limestone with dolomites. By the coast there are outstanding capes Jaz and Platamuni (FUR: Cao Platamoni) in the south, Kostovica and Zukac (Zukovac) towards the open sea and to the SW the Cape of Traste (Punta od Bigove), which shelters the wide, spacious bay of Traste. A larger number of small coves line the shore (Bigova, Slatinica, Zabica, Zukovac, Mali and Veliki Nerin, Komin, Velika and Mala Krekavica) till the bays of Trsteno and Jaz open towards the SE. There is only one reef in front of the coast. It is Kalafat to the NW of the ZukovacCape. The zone of Grbalj slopes in the ENE direction towards the flysch area of the Kolozun (Gornji Grbalj) and Lukovac (Donji Grbalj) valleys. The small river of Lukovac (or Kuèac) deposited, in its lower flow, the wide valley of Mrcevo polje, which ends up as a sandy beach in the Jaz valley. To the east, flysch slopes climb towards Upper Carboniferous slopes of Grabov Pod (1452 m), Kolozun (1474 m), Golis (1046 m). The flysch zone is partly covered in younger alluvial deposits. Numerous brooks (Kolozun, Krimalj et al.), by means of erosion, cut their dells into softer parts of marl and sandstone. The Kolozun area faces Gornja Zupa (Upper Zupa) and the one of Lukovac looks onto the Mrcevo Polje.


Stanovnistvo Grblja 


U VI-om vijeku plodnu zupu Gripuli, kao i cijelu nekadasnju rimsku provinciju Prevalis, naselili su Sloveni iz Polablja i baltickog Pomorja. Dio romanizovanih Ilira koji su Grbalj dotada naseljavali, povukao se u susjedne gradove Kotor i Budvu i time ojacao tamosnje gradsko romansko stanovnistvo, dio se povukao u visoke planinske krajeve kontinentalne Crne Gore od kojih je nastao stocarski vlaski elemenat, a dio je ostao u Grblju i vremenom se asimilizovao. 


Pretpostavlja se da su grbaljski Sloveni, sa ostalim na Primorju naseljenim Polabskim Slovenima, prvi odbacili slovensko mnogobostvo i primili Hriscanstvo. Ono je bilo obogaceno mnogim elementima stare slovenske vjere, vjesto ukomponovanim od strane benediktinskih misionara, sa ciljem da bude time sto prihvatljivija za slovenske mase. 


Ovakva situacija je ostala gotovo nepromijenjena od VI vijeka pa do kraja XII vijeka t.j. pada prve nezavisne slovenske drzave na Balkanu, Duklje i njene dinastije Vojislavljevica. Prve ozbiljnije fluktuacije u stanovnistvu nastaju osvajackim prodorom srpske drzave pod vodjstvom Stefana Nemanje u Duklju. Koliko je bio nemilosrdan i razaracki pohod Nemanjine vojske kroz Duklju, hvalospjevom opisuje njegov sin Stefan Prvovencani (prvi krunisani srpski kralj) u zitiju svome ocu Nemanji. 


Pod laznim izgovorom da je pod grckom vlascu (vojnom silom je svrgnuo legitimnu dinastiju Vojislavljevica ciji je dio uspio da izbjegne u Dubrovnik), rusi i pali Dioklitiju i gradove u njoj: 


“Danj grad, Sardoniki grad, Drivast, Rosaf grad zvani Skadar, grad Svač, grad Ulcinj, grad slavni Bar. A Kotor ostavi, utvrdi ga i prenese svoj dvor u nj, koji je i do danas. Ostale gradove poobara, i porusi, i pretvori slavu njihovu u pustos, istrebi grčko ime, da se nikako ne pominje ime njihovo u toj oblasti. Narod svoj u njima nepovređen ostavi da sluzi drzavi njegovoj, sa strahom, i sa urečenim dankom od Svetoga.”(Citat iz zitija Sv. Simeona Mirotocivog) 


Koliko su narodne mase ostale “nepovredjene” i koliko im je ucerao strah u kosti, buduci svetac sv. Simeon Mirotocivi, pokazuju zabiljezene seobe iz plodnih primorskih zupa u planinsko zaledje. Da je tako bilo saznao je i Rus Pavle Rovinski sredinom XIX vijeka skupljajuci gradju za njegov putopis o Crnoj Gori : 


PAVLE A. ROVINSKI: Crnom Gorom Tekst objavljen 1893. godine u knjizevnom dodatku časopisa “Oktjabr” 


Boka (Boccha di Cattaro) - zaliv i jedan od najljepsih uglova Jadranskog mora, i Crne Gore - planinski masiv, koji je okruzuje svojim kamenim zagrljajem - tako su među sobom tijesno povezane prirodom i istorijskim sudbinama i savremenim uzajamnim potrebama - da jedna bez druge ne mogu opstajati. Pogledajte samo na kartu i vidjećete da se taj veliki zaliv, sa svom svojom razgranatošću, uvukao unutar okolnih planina kao moljac u svoju ljusturu. 


U istoriju se nećemo upustati. Reći ćemo samo nesto o jedinstvenosti Boke i cijelog juznog Primorja i Crne Gore i jednakosti njihovih karakteristika uključujući i pogled na svijet, običaje i nosnju, predanja i zajedničko stremljenj ka slobodi, koju je mnogo puta trebalo ujedinjenim snagama braniti protiv zajedničkog neprijatelja. Pa i naseljavanje Crne Gore u staro vrijeme, prije Kosovske bitke, islo je od mora, da bi iza toga počelo obratno kretanje, tako da je Boka danas puna doseljenika iz crnogorskih plemena Cuca, Ćeklića i Njegusa, a selo Dobrota (blizu Kotora) cijelo je sastavljeno od Crnogoraca, premda su presli u katoličanstvo.” 


Slicno o iseljavanju iz Grblja u kontinentalni dio nekadasnje Duklje i tadasnje Zete govori i predanje o porijeklu Rovcana i Niksica: 


„Najveci broj Rovcana (oko 75%) vodi poreklo od Gojaka, rodonacelnika Rovackog plemena. Gojak je bio poreklom iz Grblja. Najstariji poznati predak Rovcana je ban Milutin, koji je ziveo u mestu Krtole (na jugu Tivatskog zaliva) negde krajem XII ili pocetkom XIII veka. Ban Milutin je imao sina Ivanisa, koji ga je i nasledio. Ban Ivanis Milutinov je ziveo sa porodicom u Grblju (Boka Kotorska), i imao je dva sina: Ilijasa i Vladimira, u narodu poznatog kao Ilijan, koji je takoðe ziveo u Grblju. Prema narodnom predanju, Vladimir je dobio ime Ilijan tako sto je jednog svog protivnika, koji je pretendovao na njegovu titulu izazvao na dvoboj. Rekao je svom protivniku: "Pozivam te na megdan, pa ko pobijedi bice ban, ili ti ili jan". Zbog toga sto je govoreci "ili ja" dodao slovo "n", poceli su ga zvati Ilijan. Narod ga je posle toga imenovao vojvodom. Vojvoda Vladimir Ilijan Grbljanin se ozenio Jevrosimom Vukanovom, sestrom (dukljanskog) kralja Stefana Vukanovog Nemanjica a unukom Stefana Nemanje. Ilijan kao plemic i predstavnik Grblja, bio je na usluzi Nemanjicima, pa je taj kraj zajedno sa gradom Kotorom, jedno vreme uzivao autonomiju u drzavi Nemanjica. Zahvaljujuæi stecenom poverenju, doslo je i do braka sa Jevrosimom, u kome su se rodili Niksa i Branlusta. Iz narodnih legendi i nekih istorijskih izvora, moze se zakljuciti da je vojvoda Ilijan na kraju izigrao to poverenje ucestvujuci, ili cak organizujuci jednu od brojnih buna u Zeti protiv vlasti Nemanjica. Buna je slomljena, a vojvoda Ilijan je najverovatnije pogubljen. 


Niksa, Ilijanov sin, je bio bolje srece od svog oca (drugi Ilijanov sin Branlusta se slabo pominje, i verovatno je umro ne ostavivsi potomstvo). Niksu, koji je jos bio dete, usvojili su i odgojili njegovi roðaci, Nemanjici. O Niksi postoje mnoge legende; ostavio je brojno potomstvo i ostao u uspomeni naroda citave Stare Hercegovine i Crne Gore (od Nikse poticu plemena Trebjesana, Zupljana, Rovcana i onih u Potarju). Ali, te legende, koje dolaze iz raznih plemena Crne Gore, nikako ne mogu da se sloze oko vremena u kojem je Niksa ziveo. Neke legende ga smestaju u doba vladavine dukljanskog kralja Stefana Nemanjica (podigao manastir Moracu 1252. godine), dok je u drugim on ucesnik ubistva bana Ugrena, u drugoj polovini XIV veka. Moguce pojasnjenje ove zabune nude spisi nazvani „Kazivanja starih Trebjesana.“ 


Kada su vladavinu Zetom ponovo preuzele domace dinastije, prvo Balsica 1360-te, pa zatim Crnojevica, proces iseljavanja uzima drugi tok koji ni do dana danasnjeg nije prestao, tj iz kontinentalnog dijela CG na primorje. Na taj nacin je Grbalj djelimicno i povratio ljudski i genetski potencijal koji je tokom 170-godisnje strahovlade Nemanjica bio prinudjen da izbjegne u planine. 


Do znacajnog iseljavanja grbaljskih porodica u sasvim drugom pravcu, dolazi pocetkom 15.vijeka, u vrijeme gasenja druge zetsko-crnogorske dinastije Balsica i uspona trece dinastije Crnojevica. To je vrijeme gotovo neprestanih buna Grbljana protiv kotorske vlastele. Grbljani su upornije nego ostali djelovi kotorske okoline, istrajavali u neprihvatanju odluke srpskog cara Dusana (polovinom 14. vijeka), da zemlju grbaljsku i ljude na njoj da u vlasnistvo Kotoranima: 


„Descrittione di 25 villagi di Zuppa, che furono di nobili di Cattaro, donati a quella magnifica communita dall' imperatore di Servia, come appare per privileggi, et tenuti doppo la felice sommessione al leon veneto per ispatio di 120 anni, e poi si ribellarono al Turco; e territorio di sedeci miglia di lunghezza et sei di larghezza con due fiumare, dove macinano 50 molini.“(Citat iz Bolicinog opisa skadarskog Sandzakata iz 1614) 


Trazili su da zadrze status slobodnog seljaka koji su imali za vrijeme dukljansko-zetske dinastije Vojislavljevica, a sto su postovali i nekoliko vladara iz srpske dinastije. Grbalj i ostali djelovi zetskog primorja postaju pocetkom 15. vijeka, zrtva teritorijalnih aspiracija Mletacke republike i tada vec turskog vazala, srpske Despotovine. Ne zeleci nijednog za gospodara, stanovnistvo Grblja, uz pomoc autohtone dinastije Crnojevica, podize bune protiv mletacke i despotove nominalne vlasti. Nakon nagodbe Mletaka i Despota dolazi do kaznjavanja ustanika 1428-e godine, kada vojska srpskog Despota Djurdja Brankovica vrsi brutalnu poharu Grblja. Kotorski notari biljeze, da su mnogi Grbljani od ovog terora potrazili spas, iseljenjem za italijansku provinciju Pulju. 1433-e su se mletacki i despotovi predstavnici saglasili da trojica vodja pobune, budu prognani sa njihovih posjeda. Na mletackim posjedima su ih cekala vjesala, a na despotovim, vadjenje ociju. Skloniste su nasli kod Djurdja i njegovog sina Stefana Crnojevica. U narodnom pamcenju je ostalo sjecanje o procvatu Grblja za vrijeme koje je bio u sastavu „Ivanbegovine“: 


Predrag Malbasa: iz studije "Dva crnogorska manastira" koju je nedavno objavilo Drustvo arheologa Crne Gore: 


„Uporedo sa učvrsčivanjem i osamostaljivanjem Crnojevića i naziv planinskog masiva Crna Gora počinje da se pominje kao teritorijalno politički pojam matičnih oblasti ove dinastije, polako smjenjujući raniji opsti naziv Zeta. Tako se u samom početku svoje vladavine Ivan Crnojević pojavljuje kao mletački neprijatelj. Razlozi i neposredni uzroci ovom neprijateljstvu nalaze se u već ranije ispoljenim sukobima sa Kotorskom opstinom. Bez obzira na očiti diskontinuitet koji je Ivan Crnojević imao u odnosu na srpske vladare, Grbljani su i u ovom slovenskom vladaru nasli zastitnika svojih interesa. Mlečani su na proljeće 1465. godine raspisali ucjenu na glavu Ivana Crnojevića u visini od 10.000 dukata. Pojava turske vojske kao zajedničkog neprijatelja sa Istoka, natjerala je i Mlečane i Ivana Crnojevića na pomirenje krajem 1466. godine. Sklopljenim ugovorom Mlečani su vratili Ivanu vojvodsku čast, novčane nadoknade i proviziju, a on se obavezao da će primorati Grbljane na poslusnost. 


Grbljani koji su bili veoma borbeni, tesko su prihvatali bilo kakav mir sa Kotorom, ali je bilo poznato, da je jedino Zetski gospodar, bio u stanju da ih nagovori na poslusnost "jer njih samo njegov duh vodi". Ovaj problem je bio rijesen na taj način sto su Ivanu Crnojeviću na upravu dati Grbalj, Pastrovići i Crmnica, a njegova duznost je bila da omogući Kotoranima ubiranje poreza ("Tradicija govori da su Grbljani najbolje zivjeli pod vlasću Crnojevića. Tradicija takođe biljezi i nerijetki običaj sahranjivanja u crnogorskoj nosnji, sa motivom da se bude Crnogorac pod zemljom kada se nije moglo biti na njoj", Dragoje Zivković "Istorija Crne Gore", 291 - 293).“ 


Padom dinastije Crnojevica 1496-te godine, i pored aspiracija Kotora i Venecije da ga povrate u svoj posjed, Grbljani dobrovoljnim izjasnjavanjem na zboru odlucuju da dijele sudbinu ostalog dijela Crne Gore i uzimaju tursko pokroviteljstvo. Time postaju samoupravna nahija crnogorskog kadiluka i jedini izlazak Crne Gore na more. Turci se tada pokazuju ne samo kao divlji osvajaci nego i kao pedantni popisivaci osvojenih teritorija u cilju skupljanja poreza. Njihovi dokumenti nam po prvi put donose podatke o broju i strukturi grbaljskog stanovnistva i broju i imenima sela: 


CARSKI DEFTER ZA CRNU GORU I NAHIJE GRBALJ IZ 1523. GODINE 


NAHIYE-i GRBLJANI Tabi'-i Kara Dag ( Nahija Grbljani, pripada Crnoj Gori) 


Sela Grblja: 


Karye-i Nalezic 


Karye-i Pelinova 


Karye-i Sisic 


Karye-i Prijeradi (napisano: ... Prirad) 


Karye-i Bratesic 


Karye-i Bogosav (1) 


Karye-i Lastva 


Karye-i Sniniste (napisano: ...) (2) 


Karye-i Prijevor (napisano: ...) (3) 


NAHIYE-i ASAGA GRBLJAN (Nahija Donji Grbalj) 


Karye-i Bjelos (napisano: ...) (4) 


Karye-i Vranovic (Ivranovic) 


Karye-i Miokovic (5) 


Karye-i Grbilj (?)(6) 


Karye-i Ukropce nam-i diger (drugo ime) Cresnja (7) 


Karye-i Glavaticici 


Karye-i Kosorani (8) 


Karye-i Kovac 


Karye-i Glavat (i) 


Karye-i  Stuci (?) (napisano: ...) (9) 


Karye-i Visnjevo 


Karye-i Krimovica 


Karye-i ... ( ...?) (12) ma'a karye-i Turija (13) 


Karye-i Puhovic (?)(14) 


Mahalle-i Sinodar ( ...) (15) 


Mahale-i Gostovici 


Karye-i Dub 


Karye-i Sutvara 


(1) Kod Bolice Bogoslalichi  Starine XII, 191). Mozda sadasnji Bogetici. 


(2) Sada Svinjiste, kod Bolice: Svignista. U popisu iz 1683 ( spomenik CV, 84) Isvinjiste. 


(3) Citalo bi se Prevor. 


(4) U poznijim defterima takodje ..., a citalo bi se Belas. Stijepcevic medju starijim bratstvima Grblja spominje Bjelase (Kotor i Grbalj, 18). 


(5) Severozapadno od pobrdja ima lokalitet Miokovici (Katastar u Kotoru - Pobrdje, sekcija 1 i 3). Miokovici su medju obradivim zemljama Vranovica (BK, 557). 


(6) Na ovom mestu je ime naselja pisano bez dijakritickih tacaka (...), ali u TD 499 i TKA 417 jasno je napisano TD 367: ... 


(7) Danas Tresnjica. 


(8) TD 499 i TKA 416: ...., TD 367: 


(9) Kod Bolice: Succi. 


Na granici spomenutog sela (Krimovice) bile su izvan deftera krecane koje su radile i prodavale na morskoj obali i drugde. Znanjem obavestenih ljudi i pristankom vlasnika (10) zapisan je resim od svake peci 50 akci godisnje, kad se proizvodi. Godisnje 150 .(11) 


(10) Bukvalno prevedeno: i pristankom njih samih. 


(11) Bile su, znaci, tri peci. 


(12) To je sasvim nesigurno citanje. Kasnije defteri ne daju elemente za tacno citanje. 


(13) Kod Krimovice postoji lokalitet Turija (Katastar u Kotoru - Krimovica, sekc. 1); BK, 554. 


(14) TD 499 i TKA: 416 ... U popisu iz 1683. Peklovic (Spomenik CV, 85). Kod Bolice: Puxovich. U Kotorskom sudskom arhivu: Puchoevich (Stjepcevic, Kotor i Grbalj, 89). 


Prihod od kamenoloma mlinskog kamena na obali morskoj. 


Otvora 9(16) Od svakog otvora po 40. Godisnji prihod 360. 


(15) Hadzibegovic je citao u popisu iz 1683. godine Sinodar ( Spomenik CV, 85). 


(16) Bukvalno: bureta, kaca. 


Prihod od solane Crne Gore Badz (carina) tvrdjave Kotor sonih merica 16.239 godisnje 5000 svaka merica po 12 je 194.868 Uzima se od kapije navedene tvrdjave Kotor koja se nalazi na hercegovackoj i od kapije na crnogorskoj strani. 


Porez od hasa mlinova Mlinova: 4 


Prihod od kamenoloma mlinskog kamena i krecane 510 


Kuce filurdzija nahije Grbalj 300 


Prihod od filurdzija Kuce tuzdzija (solara) 260(17) Oni ne daju dazbine nego vrse sluzbu zgrtanja soli.(18) 


(17) Ovde navedeni broj kuca filurdzija i tuzdzija ne sadrzi samo broj njihovih kuca nego i bastina. Ovi brojevi se ne slazu u dlaku sa popisom Grblja. Pisari su ocigledno zaokruzili brojeve (filurdzija je manje u popisu, a tuzdzija vise). 


(18) Tacno: lopatanje soli.“ 


Bolica je 1614, praveci poznati popis Skadarskog Sandzakata usput popisao i Grbalj. Navodi 25 sela sa 742 kuce i 1648 za borbu spremnih muskaraca. 


„Case N. 50 Dub gente 100, N. 40 Sutuara gente 100, N. 43 Pellino gente 100, commandati da Jovan Petrov n. 300. - N. 32 Prieradi gente 80. N. 20 Bensachi gente 40. N. 40 Bogosalichi gente 90. N. 25 Lastua gente 50, N. 32 Svignista gente 70, commandati da Vuco Domcov n. 375. - N. 20 Prievor gente 45 al confin di Budua, N. 45 Vuranovvich gente 100, N. 27 Pobardia gente 60, N. 20 Veropci gente 40, N. 30 Cresignia gente 70, N. 42 Glavatichi gente 90, N. 22 Sacir gente 50, commandati da Andrea Necori n. 410. - N. 50 Dolli gente 100, N. 20 Cubasse gente 43, N. 22 Covazzi gente 50, N. 18 Glavati gente 40, N. 25 Succi gente 60, N. 40 Visgna gente 100, N. 17 Plievgni gente 35, N. 21 Puxovich gente 46, N. 26 Gostocovich gente 57, N. 15 Harvatinich gente 32, commandati da Vuco Medoci n. 563. Ville n. 25 fanno case n. 742. Gente da combatter n. 1648.” 


Doseljavanje u Boku i Grbalj je bilo izrazeno tokom kandijskog i morejskog rata koji su trajali cijelu drugu polovinu 17.vijeka. Narodno sjecanje na tu fazu doseljavanja Crnogoraca iz kontinentalnog dijela Crne Gore u Primorje je pocetkom 20.-tog vijeka, kada je pop Savo Nakicenovic skupljao gradju za njegovu studiju “Boka”, bilo jos uvijek svjeze, tako da mu je cak govoreno iz kojeg plemena a ponekad i tacno iz kojeg sela poticu neke danasnje grbaljske familije. Pored znacajnih gresaka, tipa proglasavanja nekih porodica 1900-te iskopanim a one su i 100 godina kasnije 2000-te jos uvijek mnogoljudne, kao i nepominjanje znatnijih bratstava po nekim grbaljskim naseljima, studija Boka svojim podacima o stanovnistvu Grblja zadaje muke onima koji bi voljeli da su porijeklom iz Stare Srbije i u Grbalj dosli nakon “kosovske tragedije”. Sigurno je tesko citat onim Grbljanima koji se danas kunu u Karadjordjevice i jos sanjaju velike Srbije, da su dosli npr. iz Jankovica krsa, ili iz Njegusa,  Bajica, Cuca ili Pjesivaca. Zanimljiva je statistika o broju i porijeklu bratstava Grblja oko 1900-te kada je pop Savo Nakicenovic obilazio Grbalj: 


1.Glavaticici: 29 kuca starosjedioci, 15 Hercegovina, 11 Grcka, 5 Crna Gora, 4 Albanija, (nepoznat broj) Boka. 


2.Bigovo: 12 kuca svi starosjedioci. 


3.Kubasi: 10 kuca starosjedioci, 11 Crna Gora, 10 Kosovo. 


4.Tresnjica: 12 kuca svi iz Crne Gore. 


5.Ukropci: 4 kuce iz Hercegovine, 3 starosjedioci, 2 Crna Gora. 


6.Glavati: 22 kuce starosjedioci (*ovdje su navedene i 9 kuca Bajkovica za koje se zna da nijesu starosjedioci nego doseljenici iz CG, da bi se sto originalnije interpretisao Nakicenovicev rad. Ista stvar je i sa Bajkovicima u Kovacima 8 kuca.), 19 Crna Gora. 


7.Kovaci: 8 kuca starosjedioci (*Bajkovici), 12 Boka, 13 Crna Gora, 3 Hercegovina (*Buzdovani koje Nakicenovic uopste nije ni pomenuo u Kovacima). 


8.Visnjeva: 7 kuca iz Crne Gore, 7 Hercegovina, 6 starosjedioci, 6 Srbija. 


9.Zagora: 25 kuca starosjedioci, 15 Crna Gora, 6 Boka, 4 Albanija. 


10.Krimovice: 27 kuca iz Crne Gore, 12 starosjedioci, 3 Boka. 


11.Vranovici: 28 kuca iz Crne Gore, 14 Hrecegovina, 7 Boka, 4 Kosovo. 


12.Pobrdje: 48 kuca svi iz Crne Gore. 


13.Ljesevici: 15 kuca iz Crne Gore, 5 Albanija, 3 Boka, 2 starosjedioci. 


14.Lastva: 39 kuca iz Crne Gore, 2 starosjedioci, 1 Boka. 


15.Gorovici: 19 kuca iz Crne Gore, 13 starosjedioci, 1 Boka, 1 Vlaska. 


16.Prijevor: 20 kuca iz Crne Gore, 5 starosjedioci, 4 Pastrovici. 


17.Bratesici: 11 kuca iz Boke, 8 Crna Gora. 


18.Prijeradi: 30 kuca iz Crne Gore, 6 nepoznato(Ivetici), 1 starosjedioci. 


19.Pelinovo: 16 kuca iz Crne Gore, 7 Hercegovina, 5 starosjedioci. 


20. Sisici: 35 starosjedioci, 19 Crna Gora, 12 Hercegovina, 4 Albanija, 1 Boka. 


21.Sutvara i Dub: (* odavde Nakicenovic vise ne govori koliko kuca ima pojedino bratstvo, nego pominje samo ukupan broj kuca u selu) 7 bratstava iz Crne Gore, 3 bratsva starosjedioci. 


22.Naljezici (* isto) 5 bratstava iz Crne Gore, 2 bratstva starosjedioci. 


Suma sumarum, Nakicenovic nam prenosi da su od tadasnjeg stanovnistva 352 grbaljske kuce doseljenici iz Crne Gore, 190 kuca su grbaljski starosjedioci, 62 kuce iz Hercegovine, 45 iz Boke, 20 kuca pravi Srbi iz Srbije, 17 kuca iz Albanije, 11 iz Grcke, 6 nepoznato, 4 iz Pastrovica i 1 kuca iz Vlaske. U Sutvari, Dubu i Naljezicima je 12 bratstava iz Crne Gore i 5 starosjedioci. 


Tako je bilo 1900-te. 


Grbljani su se nakon pokusaja unijacenja pod vladikom Mardarijem (sredinom 17.vijeka) ucvrstili u privrzenosti pravoslavnoj vjeri, i to su mnogi zloupotreblavali u proslosti. Ovo je dostiglo kulminaciju sredinom 19.vijeka, kad je ta vjera, nekada nazivana i srpska kao sinonim za srpsko Pravoslavlje. Ona se tako nazivala jer nam je Pravoslavlje nametano zauzecem Zete od strane srpske dinastije Nemanjica kao nova drzavna vjera. To je tada uzeto po Vukovom principu: "Srbi, svi i svuda", kao najjaci dokaz pripadnosti Grbljana srpskoj naciji. 


To sto se taj naziv, srpska vjera, istovremeno koristio sa nazivima turska vjera za islam i latinska vjera za katolicanstvo, logickom rasudjivanju nosiocima ideje srpstva u Grblju nije zasmetao nego su i dalje sabirali “babe i zabe”. Slijedeci njihov nacin razmisljanja Grbljani su do polovine 19-tog vijeka bili cisti Grci, jer su bili “grckog vjerozakona” kako je to zabiljezio Vuk Karadzic prolazeci Bokom. Isti ne primjecuju ni da Marko Miljanov kada o Slovenima pise, naziva ih Srbinom, Turcinom ili Latinom, s obzirom na to koje su vjere, a kad pise o Arbanasima, obiljezava ih samo tim nacionalnim imenom ne navodeci im vjeroispovijest, iako su kao i mi troreligiozni. Svako ko pazljivo cita razumije da Srbin, Turcin i Latin nijesu nacionalne nego religijeske odrednice. 


O toj «srpskoj» vjeri je pisao i Ceh, Josef Holecek jos 1877 godine: 


«Ako pitas (Crnogorca) za vjeru odgovorice ti da je Srbin, a ako ga pitas za narodnost reci ce ti da je Crnogorac». 


Godine 1981, nekoliko godina prije nego sto je veci dio Grbljana odlucio da ne bude vise Crnogorac nego Srbin, situacija je bila ovakva. 

 

Na karti objavljenoj u knjizi profesora beogradskog univerziteta B. Rudica a koja se upravo bavi ovom temom, vidi se da je u svim popisivackim okruzima koji su obuhvatali najcesce samo jedno selo, nadpolovicna vecina stanovnistva bili su Crnogorci osim okruga Bigova/Glavaticici dje je situacija bila izjednacena tj. nije bilo apsolutne vecine nijedne nacije. Do kraja osamdesetih je u narodu bila u upotrebi fraza pri izrazavanju cudjenja ili iznenadjenja, koja dovoljno jasno govori o dotadasnjem nacionalnom osjecaju: „A sto zboris Crnogorce?“(umjesto „coce ili covjece“). Od tada se rijetko dje cuje. 


Isto tako rasirena je bila pojava ili obicaj narocito izrazen 60-tih i 70-tih da se momci kada stasaju za vojsku, posao ili zenidbu slikaju u nekom od kotorskih foto-studija u crnogorskoj nosnji. 


Prije popisa 2003-e dje su u kampanji da se ljudi izjasnjavaju kao Srbi aktivno ucestvovali prijetnjama anatemama, nizi ali i visoki svjestenici SPC-a, vladalo je misljenje da se grbaljski Crnogorci vise ne mogu ni na jednoj ruci prebrojat. 


Nosioci kampanje su bili porazeni cinjenicom da Srbi cine tek dvije trecine stanovnistva Grblja i da je skoro svaki cetvrti Grbljanin i pored nevidjene propagande SPC-a i sikaniranja onih koji se javno suprostavljali ovom najjacem talasu asimilizacije Grbljana, ostao Crnogorac. 


Rezultat popisa stanovnika Grblja 2003: Srba 2168 (68%), Crnogoraca 680 (21,3%), neopredijeljenih 230(7,2%), Jugoslovena 20(0,6%), Hrvata 13(0,56%) i.t.d. Posebno je indikativan visok procenat neopredijeljenih Grbljana, vjerovatno sludjenih, nidje u svijetu zabiljezenom, „kampanjom za popis stanovnistva 2003-e“. 

Kompletiranjem, gore navedenih podataka dobijenim popisom grbaljskih sela koji pripadaju kotorskoj opstini, sa podacima popisa sela Prijevor sa Jazom koji pripadaju budvanskoj opstini, nacionalna struktura se iako neznatno, promijenila u korist crnogorske nacije: Srba 2402 (66%), Crnogoraca 819 (22,5%), neopredijeljeni 253 (7%), ostali 133 (3,66%) i Hrvati 13 (0,46%). 

 Lik Bokelja kraj 19 vijeka  

Tradicija i narodna obiljezja


O pravoj grbaljskoj zastavi:


Grbljani su do kraljevine SHS imali krstas barjak kao zastavu. Sa njom su posli maja 1685-te na Vrtijeljku pod komandom Nikole Lazarevica, a krstas je nosio barjaktar Niko Maricevic. 


1687-e godine, nakon zauzeca turskih odbrambenih polozaja, a pri oslobadjanju Herceg Novog, knez Nikola Vukov Ljubanovic skida tursku zastavu i podize grbaljski krstas na utvrdjenju. 


Na Carev Laz jula 1712, na poziv vladike Danila, gornjogrbaljski barjaktar Rade Ljepavic i donjogrbaljski Batric Bajkovic nose pred Grbljanima krstas-barjake. Oba su poginula braneci ih. 


Na Kruse i Martinice 1796-te su nosili krstase pod Petrom I svetim i nekoliko godina kasnije ponovo pod krstasima oslobadjali Boku od Austrijanaca i Francuza. 


Barjaktar Grbljana pri oslobadjanju Niksica 1877-me godine je bio Niko Barba iz Zagore, kojima je knjaz Nikola ukazao cast da ispred crnogorske vojske podignu prvi crnogorski-grbaljski krstas na niksickoj tvrdjavi. 

Tomo Petrovic iz Visnjeve, biva na pocetku Prvog svjetskog rata zatvoren na Mamuli, odakle bjezi i kao dobrovoljac prelazi u crnogorsku vojsku i nosi krstas pred Grbljanima u borbi protiv Austrije.

Crnogorski krstas sa lovcenskog fronta 1914-te godine

O kvazi grbaljskoj zastavi od 1918 (srpska trobojka sa krstom i cetri ocila): 


Dr DANILO RADOJEVIĆ: 


Srpski grb u obliku krsta sa četiri ognjila, je također bizantijski amblem, iz vremena dinastije Paleologa, sa prvom simbolikom: krst, između čijih kraka su upisana četiri slova B (basileus). Neki autori se domisljaju da bi mogao biti sredinom XIV st. grb Srbije, i ako ni kao porodični ni kao drzavni grb u srednjovjekovnoj Srbiji "nije nikad postojao" (V. Karić). Tvorac te legende je Mavro Orbini, autor Kraljevstva Slovena (1601), koji je, između ostalog, i neke grbove izmislio, "u nekoj maglovitoj patriotskoj teznji", među kojima i grb u obliku krsta sa četiri ognjila. U XVIII vijeku, kada je vladala grbomanija, ti izmisljeni grb (kao i oni u obliku dvoglavog orla) vise puta je variran i prepečatan (H. Zefarović, Z. Orfelin i dr.), pa zahvaljujući takvoj popularizaciji Orbinijev grb stvarno je i postao grb vazalne Srbije, 1835. godista. Međutijem, posto se Milan Obrenović proglasio za kralja Srbije, 1882. g., uveo je kao grb, dvoglavoga orla, na čije je grudi apliciran raniji grb,  krst sa četiri ognjila. 


Posto je dvoglavi orao, sa varijacijama u postavci krila, broju pera, i boji bio grb triju imperija (Bizantijskoga Carstva, germanskoga Svetoga Rimskog Carstva i Ruskoga Carstva), kao i jos nekijeh drzava i feudalnih porodica - nije moguće govoriti o originalnosti osnovnoga motiva. 


O nosnji Grbljana: 


Vuk Karadzic 1834-te o nosnji grbaljskoj kaze slijedece: 


“Krivosijani, Ubljani, Ledeničani, Grbljani, Pobori, Mainci i Brajići, a gotovo i Lustičani i Krtoljani nose se kako god i Crnogorci, o kojih ćemo odijelu poslije govoriti. Pastrovići imaju nesto i od risanskoga i od crnogorskoga.” 

 Nosnja Grbalj oko 1880-te  

 
Kako su 1869-te posli obuceni za Bec na Carevinsko vijece opisuje Prof. Dr. Radosav Rotkovic: 

 

“A kad su Bokelji, u vrijeme knjaza Nikole, isli u Beč, u Carevinsko vijeće, da traze da se postuju njihove stare privilegije, kako je i obećano, oni su se tamo pojavili u crnogorskoj narodnoj nosnji (njih 35, sa poslanikom Mihailom Bjeladinovićem na čelu). I to je moglo da se shvati i kao antićesarovska demonstracija! A mi mislimo da je to i bila!” 


A Pavle Rovinski 1893-e ovo: 


“Reći ćemo samo nesto o jedinstvenosti Boke i cijelog juznog Primorja i Crne Gore i jednakosti njihovih karakteristika uključujući i pogled na svijet, običaje i nosnju, predanja i zajedničko stremljenj ka slobodi, koju je mnogo puta trebalo ujedinjenim snagama braniti protiv zajedničkog neprijatelja.” 


Kakve su kape nosili Grbljani do prije koju godinu? Odgovor na ovo pitanje daju grbaljska groblja i slike na nadgrobnim spomenicima. Nidje nijedne sajkace, sve samo crnogorske kape. 


O navodnoj pripadnosti Grbljana srpskoj naciji:


Svaki Grbljanin koji je uspjesno savladao osnovno skolsko obrazovanje iz geografije i zna na karti da pokaze Grbalj i danasnji Sandzak iz citata doajena srpske istoriografije s pocetka proslog vijeka, kao sto su Konstantin Jiricek i Stanoje Stanojevic, moze zakljuciti da je Grbalj bio jedna od najudaljenijih slovenskih zupa koja je pokusana da se srbizuje iz prasrpskog centra u danasnjoj Raskoj i da je prema tome postojala najmanja mogucnost da se ta namjera ostvari. 


Konstantin Jiricek koji je izuzetno puno koristio djelo Konstantina Porfirogenita koji je u njegovo vrijeme (X vijek) slovenske narode tacno nabrajao i opisivao granice izmedju njih: 


Konstantin Jiricek “ Istorija Srba”: 


Str.5:”Medju slovenskim plemenima koja su se spustila na Balkansko poluostrvo ,bili su Srbi prvobitno narod u unutrasnjosti. Oni su stanovali dalje od Dunava i mora ,u dolinama Lima ,Ibra i zapadne Morave.” 


Str.64:”Kod Konstantina Porfirogenita ,Hrvati, Srbi, Dukljanii ostala susedna plemena pripadaju “Slavinima”.” 


Str.67:”U unutrasnjosti, daleko od mora i Dunava prostirala se ,po opisu Konstantina Porfirogenita, oblast prvobitnih, pravih Srba.” 


“Po opisivanju cara Konstantina, Srbi su bili istocni susedi primorskih plemena Dukljana, Travunaca, i Zahumljana; oni su dakle ,stanovali s one strane vododelnice izmedju Adrije i Dunava. Na jugu je njihova oblast granicila kod izvora Lima i na kosama Prokletija sa vizantijskim brdovitim krajem Pilotom (Polatum). Njenu istocnu granicu obelezavao je pogranicni grad Ras na reci Raskoj kod Novog Pazara, oko koga se mnogo otomalo. Na severoistoku su Srbi u 8. veku granicili sa Avarima koji su jos dugo imali u rukama Srem, a po svoj prilici jos i nekadasnju Gornju Meziju. Prema tome, oblast prvobitnih Srba obuhvatala je krajeve na Limu i na gornjoj Drini, zajedno sa Pivom i Tarom, dolinom Ibra i gornji tok zapadne Morave” 


Str.68: “Ime Srba postalo je postepeno ukupan naziv za susedna plemena , isto onako kao sto se ime pravih Ceha rasprostrlo na plemena ceska, nabrajana u osnovnoj povelji biskupije praske,ili ime Poljana kod Gdanjskog na sva poljska plemena.” 


Sada procitajte kako je trebalo da nastane ta velika nacija, koja sudeci po zalopojkama St.Stanojevica, nikad nije nastala u mjeri kojoj su oni htjeli, jer im se eto uvijek nesto novo tome isprijecavalo. Jednom su to bila jos uvijek ziva sjecanja na svoje staro ime , drugi put strani uticaji ,treci “prirodni nagoni” da se suprostavljaju potcinjavanju i asimilizaciji od strane srpskog plemena i.t.d.: 


Stanoje Stanojevic “Istorija srpskog naroda” 


Str. 39: “Centralno srpsko pleme i ostala , etnicki gotovo identicna plemena, koja su docnije primila za svoje nacionalno ime naziv toga plemena, dosli su na Balkan sa masom i u masi ostalih slovenskih plemena iz srednjeg Podunavlja gde su ziveli pod Avarima.” 


Str.43: “U to se doba vrsio bar kod nekih srpskih plemena i jedan politicki i etnicki proces, koji je bio od velikih posledica za buducnost srpskog naroda. Pleme koje je nosilo srpsko ime i koje se bilo nastanilo oko Tare, Ibra, Drine i Lima, pocelo je postepeno okupljatioko sebe okolna, vrlo srodna plemena, koja su u to doba jos imala svoje posebne plemenske organizacije i svoja posebna plemenska imena. Na koji nacin i u kakvim prilikama se to pretapanje i stapanje centralnog srpskog plemena sa okolnim plemenima vrsilo nije poznato. Sa dosta verovatnoce moze se pretpostaviti, da je srpsko pleme,s jedne strane , zbog zgodnog geografskog polozaja , a sa druge svojim fizickim i intelektualnim sposobnostima, vec brzo posle dolaska u novu postojbinu pocelio okupljati oko sebe okolna plemena u svim pravcima, i potcinjavati ih, i politicki i kulturno, svom uticaju, ma da je bez sumnje kadikad i samo podlegalo jacem uticaju pojedinih plemena u po gdekom pravcu. Taj proces pretapanja i potcinjavanja okolnih plemena poceo se vrsiti mozda u 7. veku ,svakako u 8. veku . Ali je on u to doba, pa cesto i docnije, jos uvek pokazivao nepouzdane i kolebljive rezultate i zahvatao je cesto neka plemena samo privremeno. Borba izmedju etnickog imena ,koje se vrlo rano i sve vise siri,ovladjuje i apsorbuje okolna plemenska imena i starih provincijalnih naziva , vodjena je vise vekova sa promenljivim rezultatima . Pa i kad je srpsko ime , posle duge i uporne borbe, pobedilo, ostalo je jos dugo vremena dosta snazno secanje na ono doba, kada su razni plemenski i pokrajinski nazivi bili zivi i borili se o prevlast.” 


Str.44: “Pocetkom 9. veka bilo je svuda, oko vec prosirenog srpskog plemena, dosta plemena koja su jos uvek bila samostalna. Tako ceo jug Balkanskog poluostrva naseljen Slovenima sa donjeg Dunava,jos nije bio usao, ni u politicki ni u etnicki, sastav ni bugarske ni srpske drzave. Isto tako su se tako i plemena u Podunavlju i Posavini i neka plemena u Primorju, jos uvek drzala ili svoga zajednickog slovenskog ili svojih plemenskih i pokrajinskih imena.” 


Str.54/55: “Za vlade Caslavove pocela se prvi put vrsiti nivelacija u srpskim plemenima: onda su suzbijane separatisticke teznje i heterogeni elementi, i naterivani svi da rade onako i u onom pravcu, kako je to vise od jednog stoleca radilo centralno srpsko pleme, koje je zbog takog rada i okupilo u jednu drzavu pod svojim imenom okolna srodna plemena. Pokusaja i rada na tome bilo je sigurno i pre Caslava, ali uspeh u tom pogledu do tada je uvek bio privremen i sumnjiv. I za vlade Caslavove nije proces stapanja srpskih plemena u jednu celinu sasvim i potpuno zavrsen; separatisticke teznje , i drzavne i plemenske bile su jos uvek zive, i izbijale su u izvesnim trenucima zbog prirodnog nagona, urodjenih sklonosti i zivih uspomena na plemensku samostalnost, na povrsinu.” 


Str.56: “Iako je za vlade Caslavove uradjeno vrlo mnogo za etnicku nivelaciju kod srpskih plemena, ipak je doba njegove vladavine bilo suvise kratko da potpuno unisti posebne teznje i aspiracije pojedinih oblasti i plemena i pojedinih dinasta.” 


“Na severu se odvojila Bosna,gde su se poceli stvarati uslovi za obrazovanje samostalne drzave; u primorju su takodje neke oblasti i zupe poceli ziveti samostalnim zivotom” 


Poglavlje IV:”Kada je centralno srpsko pleme pocelo okupljati oko sebe okolna srodna plemena i pokoravanjem okolnih oblasti stvarati osnove za prvu vecu zajednicu, isao je rad u tom pravcu mnogo lakse kod zupa i oblasti, koje su bile udaljene od mora, nego u primorskim krajevima, koji su vise bili svikli na nezavisan zivot i gde su razni uticaji sa strane bili veci i jaci: Kada se pocetkom 9. veka srpsko drzavno srediste utvrdilo u Raskoj, primorske oblasti bile su mnogo manje voljne, no ostale zupe da se priklone novom politickom sredistu.” 


Ako sve to pretocili u brojke vidite da su PRAVI ili PRVOBITNI SRBI danas samo onih 150 000 u istocnoj Bosni, 50 000 u crnogorskom dijelu Sandzaka, 200 000 u srbijanskom dijelu Sandzaka i onih jadnih 100 000 Srba na Kosovu oko Mitrovice. Sve zajedno pola miliona ili sa onima koji se danas nazivaju Muslimani ili Bosnjaci a etnicki i teritorijalno pripadaju centralnom srpskom plemenu, okruglo 1 milion. Ostali, su po gore citiranim doajenima srpske istoriografije, NEPRAVI ili DRUGOBITNI SRBI. 


Ako pretpostavimo da je tacna ona, prilicno rasisticka, teza profesora Stanojevica o tome kako je centralno srpsko pleme svojim superiornim fizickim i intelektualnim osobinama vjekovima pokusavalo da potcini okolne slovenske narode, proizilazi da, ko je tada bio fizicki i intelektualno inferioran, POSTAO je Srbin, a ko nije bio fizicki i intelektualno inferioran OSTAO je Dukljanin, Zecanin i Crnogorac. 

Dok Vuk Karadzic nije njegovim umotvorinama sve pomutio i dao osnov za velikosrpstvo, najumnije srpske glave tadasnjeg vremena su tacno znali ko jesu i ko nijesu Srbi. 1825-te u prvom broju Letopisa Matice srpske su nabrojali slovenske narode na Balkanu: Bugare, Srbe, Bosnjake, Crnogorce (Montenegre),i.t.d. Za recene Montenegre ili Crnogorce navode da su to slovenski stanovnici planina u "turskoj Albaniji" koja se proteze od primorja barskog do Bosne. Sto ce reci, da oni tada nijesu imali dileme, jesu li Grbljani bili Crnogorci, cija se teritorija nalazi tacno na sredini izmedju granice sa Bosnom i Bara sa okruzenjem (Krajina i Mrkojevici) ,dje se i dan danasnji nalazi etnicka granica crnogorske i albanske nacije. 

 

Kudj se djelo navodno Srpstvo Grbljana po Dr. Komaru u originalnom tekstu "Libro ot Gerblja" na 1750 godinu?


Dr. Goran Komar je za njegov trud da se objavi sadrzaj crkvene sveske iz manastira Savina, pod nazivom "Libro ot Gerblja" ili "Pomenik grbaljski" autora monaha Kirila Samardzica iz 1750-te godine, zasluzuje povelju zahvalnosti ili da postoji grbaljski orden za zasluge od nas svih Grbljana.

Kao sto rekoh "za trud da se objavi sadrzaj", a za njegov predgovor pomenute knjige, zasluzuje cistu neprelaznu ocjenu, ovaj uvazeni medicinski kolega. O cemu god neko pisao, o drustvenim, kao u ovom slucaju, ili o medicinskim temama, svaki akademski obrazovan pojedinac se mora drzati principa egzaktnih nauka, tj. svaku tvrdnju moramo potkrijepit dokazima izvedenih iz sopstvenih naucnih istrazivanja ili iz renomiranih naucnih studija svojih kolega.


Dr. Komar je u predgovoru napisao 15 recenica, ako izuzmemo jos jednu kojom tehnicki opisuje original knjige. U 4 recenice od tih 15, Dr. Komar upotrebljava pridjev "srpski" u formama: "srpska zemlja", "stare srpske komunitadi", "srpska pravoslavna crkva" i "srpsko-pravoslavne familije", u kontekstu Grblja kao oblasti i Grbljana kao stanovnika te oblasti.

Ako predgovor Dr. Komara posmatramo kao zakljucak istrazivanja originalnog teksta,za ocekivat je da se i tamo pojavljuju iste formulacije u minimum 25 do 30% originalnog teksta kao i u njegovom predgovoru. 

Pa da pogledamo zajedno, dragi citaoci www.grbalj.org -a. Libro ot Gerblja mozete naci na sajtu www.rastko.rs u dijelu "Rastko Boka". Ko pogleda originalni tekst , ce vidjet da monah Kiril Samardzic Krivosijanin u naslovu ne pominje nikakvu "malu srpsku zemlju Grbalj". Od 53 citulje, dvije pripadaju Mircanima, a 51 Grbljanima. U 51-oj citulji je 69 osoba iz Grblja sa sredine 18. vijeka, koji su diktirali sadrzaj monahu Kirilu i vodili itekako racuna da mu kazu imena zivihi i umrlih koje monasi treba da pominju u molitvama, titule crkvene i svjetovne onih koji davaoci citulja i priloznici savinskog manastira.

Fakti demantuju Dr. Komara u originalnom tekstu. Niko, ama bas niko od tih 69 Grbljana nije dao monahu Kirili dao da napise npr: "Srbin iz npr Gorovica...." ili "srpski pravoslavni pop..." ili "srpski knez grbaljski ..." ili " Srbin iz stare srpske komunitadi Grblja...". Tacno tako kao sto se stanovnici Grblja u 18.vijeku nijesu nacionalno osjecali Srbima, ovih 69 Grbljana iz 1750-te godine, nijesu monahu Kirilu u tom smislu imali nesto slicno da kazu.

Zakljucak je da u originalnom tekstu "Libro ot Gerblja" iz 1750-te godine ima Dr. Komarovog Srpstva tacno 0%. Ako Dr. Komar ima imalo naucog obraza, trebao bi se debelo postidjeti i zacrvenjet zbog neprelazne ocjene za ovaj njegov rad, ako ga uopste radom mozemo nazvat. 

Dr. Komar kao i svi ideolozi Srpstva, manipulise pravoslavnom vjeroispovjescu Grbljana i Crnogoraca uopste. Grbljani su nakon mitropolita Mardarija i njegove unijatske ekskurzije 1638-e godine, nepokolebljivi u vjeri pravoslavnoj. Sebe same, zvali su prosto "hristijani".

Izvanjci su im religiju nazivali "grcki zakon" poput Vuka Karadzica ili Mlecani " grckog, srpskog ili slavenskog ritusa" tj. obreda. Osim pomenutog Vuka kome je sve i svudje na Balkanu bilo srpsko, niko tada nije mijesao pravoslavnu vjeroispovijest koju smo silom nemanjicke drzavne moci primili, sa narodnim imenom. Ni nasi sunarodnici latinske vjere, kao ni oni kasniji turske vjere, nijesu ni Latini iz Lacija, ni Turci iz Anadolije, kao sto ni mi pravoslavci nijesmo Srblji iz Raske ili Sumadije, samo zato sto nam je, u odnosu na 1500 godisnje bitisanje na ovom prostoru, relativno kratko duhovni centar bio u Peci.

To sto je pao dogovor nacionalnih elita Srba i Hrvata u 19-tom vijeku, da podijele juznoslovensko stanovnistvo po vjerskoj osnovi, jer boljeg kohezionog faktora ove dvije vjestacke nacije nijesu imale, nas Crnogorce ili bivse Zecane ili Dukljane apsolutno ne interesuje.

1500 godina narodne, jezicke i ponekad zakratko isprekidane od raznih okupatora, drzavne tradicije, su dovoljno jaki kohezioni faktori u odnosu na religijsku razlicitost koju su nam razliciti okupatori kroz istoriju donijeli, rimsko katolicanstvo, rasko pravoslavlje i tursko muhamedanstvo.

Kako to da u desetinama pisama cetinjskih vladika, dje se pise mletackim providurima o Grbljanima ili se vladike obracaju samim Grbljanima, nidje ama bas nijde ne nailazi na pridjev "srpski" u kontekstu plemena Grblja ili njegovih stanovnika?  

U posjedu sam prepiske episkopa Bokokotorskog sa svjestenstvom grbaljske parohije sela Zagora iz druge polovine 19. vijeka. Indikativno je se ni episkopija ne naziva srpskom nego samo pravoslavnom, a ni parohija ili crkvena opstina se ne zove srpskom nego samo "pravoslavna parohija zagorska". Danas se po licnom nalogu namjesnika bokokotorskoga SPC, svudje stavlja pridjev "srpski" ispred imena crkvenih organizacija. Kace se srpske zastave na crkve ili se ispredcrkava dizu na jarbole, sto nikad nije bilo ni u Grblju a ni sire u Crnoj Gori. Na kotorskoj crkvi sv. Nikole ciji je najveci ktitor rimokatolik austijski Car Frano Josip, vije se predimenzionirana srpska zastava koje u 19. i do pred kraj 20. tog vijeka nije bilo. Njen danasnji starjesina je u njoj 90-tih godina proslog vijeka do danas propovijedao mrznju upravo protiv "rimokatolika" koji su mu ogradili crkvu, a kasnije i protiv vjernika Crnogorske crkve. Umjesto da nakon pada komunizma, propovijeda Hristovo nacertanije, on se posvetio ovozemaljskim temama i sprovodjenju Garasaninovog nacertanja. U svojoj manicnoj obsesiji, nije primijetio da mu je u crkvi sve manje Kotorana, a sve vise izbjeglica iz Hrvatske i Bosne, kojima je tim propovijedima lijecio rane zbog izgubljenih ognjista. Kako se rodom Katunjanin nije otrijeznio, kad su potomci njegovog u narodu cijenjenog predhodnika protopopa kotorskog, duhovni mir nasli u crkvi sv. Petra cetinjskoga kod oca Ivana Pajovica svjestenika Crnogorske crkve?

Od lose maginjace Srpstva se tesko trijezni, a pomenutome starjesini crkve sv. Nikole je svakako kasno, jer grijeh koji je ucinio prema nasim katolickim sunarodnicima, a i u nasem unutarpravoslavnom razmimoilazenju, je jednostavno prevelik da bi ga mogao okajat. Za nadati se je, da ce mladje generacije ove frakcije imati snage za otklon od propale ideologije Srpstva, koja je sve svoje bitke izgubila, i da ce u datom momentu prihvatit pomiriteljsku ruku sabrace iz Crnogorske crkve u cilju crkvenog i narodnog jedinstva.

Zasto se danas insistira na pridjevu "srpski" za sve sto ima veze sa pravoslavnim stanovnicima Grblja, Boke i Crne Gore? 

Zasto u Srbiji cak naucno priznati istoricari "lingua slava" mrtvi ladni prevode kao "srpski jezik" i ostaju naucno "zivi"? 

Kome je potreban taj pridjev "srpski" ispred svega i svacega u Grblju?

Potrebno je izvrsiteljima u pokusaju Garasaninovog nacertanja, da nadomjeste istorijski nedostatak pridjeva "srpski" kod Grbljana i uopste Crnogoraca do pjesnickog srbovanja vladike Rada i dinastickog srbovanja Nikole Mirkovoga, a to je Srpska pravoslavna crkva osnovana 1920-te godine voljom regenta drzave SHS, Aleksandra Karadjordjevica. Treba i hobipiscima srpskih nacionalnih bajki poput Dr. Komara i Vaska Kostica i slicnih u Boki i sirom Crne Gore.

Sto je u ovome ohrabrujuce je, da je aktuelna vlast u Srbiji osim dokonog Predsjednika Nikolica, ukinula finansijske doznake prosrpskim organizacijama u Crnoj Gori i ukinula tajno Ministarsvo za Crnu Goru pri Kabinetu Borisa Tadica u liku g. Djordjevica sa svojim saradnicima. Sada dobijaju nesto novca od ruske ambasade u Podgorici, pa imamo i sto vidjet, da crnogorski ili bokeljski cetnici slave sa Rusima sovjetske pobjede nad fasistima i logicno njihovim slugama cetnicima, koji su ovim danasnjim cetnicima ideoloski djedovi.

O TEMPORA, O MORES. 

Umorili se nijesmo, ostajemo nesanica sve slabijem, ali jos uvijek prisutnom ideoloskom potomstvu Ilije Garasanina, Nikole Pasica i Draze Mihailovica u Grblju i Boki.

Ne zeleci da se poistovjecujemo sa komunistickom ideologijom koja nas je takodje kostala mnogo toga, ipak vam upucujemo prikladnu poruku spanskih komunista vasem ideoloskom srodniku generalu Franku:

NO PASARAN !  tj. u prenosnom znacenju  NECE VAM PROC !




Fakti o navodnoj pripadnosti Grbljana srpskoj naciji i organizaciji Srpska narodna garda u Kotoru

Kao sto smo u najavi rekli, citajuci knjigu Vaska Kostica o Srpskoj narodnoj gardi u Kotoru, dobija se utisak da je to jedna masovna organizacija koja je zadobila povjerenje skoro svog pravoslavnog stanovnistva Boke i da je uspjesan pandan Bokeljskoj mornarici koja je po autoru postala iskljucivo hrvatska. Do istine se dolazi tek na kraju knjige kada se pogleda jedan spisak njenih clanova. Ova organizacija osnovana 1862 godine nakon 25 godina „uspjesnog“ rada t.j. 1887 ima cijelog 131 clana sve skupa sa 10-20 Katunjana sa boravkom u Boki i jednim Grkom (Teodoriset Kleantes). S obzirom da autor Grbljane kiti epitetom „najsrpskiji u Srpstvu“, za ocekivati je da gro ove organizacije cine Grbljani. Njih je slovom i brojem 13. Evo njihovih imema: 1.Bratovic Bozo 2.Bukilica Leso 3.Bucin Vojin 4.Giljaca Ivo 5.Giljaca Joko 6.Djurovic Stevo 7.Kadija Jovo 8.Knezevic Spiro 9.Marinovic Ivo 10.Marinovic Pavo 11.Mrsulja Jovo 12.Mrsulja Marko 13.Sladovic Stevo. Po podacima Sematizma Bokokotorsko-dubrovacke eparhije iste 1887 godine Grbalj je imao 3906 stanovnika. Statisticki gledano tih 13 Grbljana cine zadivljujucih 0,33% pripadnosti Srpskoj narodnoj gardi. Vasko Kostic je jos jednom pokazao majstorstvo da od muve napravi medjeda zu pomoc knjige, inace lijepo uradjenih korica. Nego da se vratimo na sustinu ove price, odakle nicu sredinom 19 vijeka u Boki kao pecurke poslije kise srpske narodne skole, srpska narodna garda, srpske zadruge, pjevacka drustva, i.t.d. To je doba kada je Ilija Garasanin poceo sprovodit u djelo njegovo „Nacertanje“ t.j. politicku strategiju Srbije prema susjednim narodima Bugarima, Bosnjacima i Crnogorcima. U Crnoj Gori i Boki je bila razvijena mreza Garasaninovih agenata pod vodjstvom Matije Bana i osnivanjem pomenutih „srpskih“ gardi i udruzenja oni su stvarali logisticku mrezu za buducnost. Kao i njihovi ideoloski nasljednici cetnici koji su ostali u zemlji da se bore protiv okupatora i nakon par mjeseci pocese zajednicku borbu protiv partizana rame zu rame sa Njemcima, tako i ovi zagovornici Velike Srbije umjesto da sire antiaustrijsko raspolozenje, vise su se bavili aktivnostima kojima se pokusava za racun srpske dinastije kompromitovati dinastija Petrovica Njegosa medju juznoslovenskim narodima. Na kraju se postavlja pitanje zasto je ucesce Grbljana u Srpskoj narodnoj gardi na nivou statisticke greske (0,33%) ili preneseno na danasnje uslove na nivou izbornog rezultata jedne Otadzbinske srpske stranke aprila 2009 u Grblju? Iako autor tvrdi da su u gardi bili svi oni koji su u Boki (Grblju) nesto znacili, uz svo postovanje za bratstva iz kojih je bilo clanova garde, moramo se zapitati dje su se djeli clanovi iz grbaljskih bratstava koji su davali npr. grbaljske knezeve: Tujkovici, Lazarovici, Ljubanovici i Bojkovici </