Religija

Sloveni su u VI-om vijeku u nekadasnjoj rimskoj provinciji Prevalis zatekli hristijanizovano i romanizovano ilirsko stanovnistvo. Oni su iz baltickog Pomorja, donijeli sa sobom svoju slovensku mnogobozacku religiju i pretpostavlja se da su prva dva vijeka bitisanja na Jadranskom moru, njoj ostali vjerni. Proces hristijanizacije je isao od morske obale, dje su se nalazili mnogi benediktinski manastiri, ka unutrasnjosti te je Grbalj najvjerovatnije jedna od prvih slovensko- dukljanskih zupa dje je hriscanstvo nadvladalo staru slovensku religiju. Na grbaljskoj teritoriji se nalaze tri lokacije za koje postoji arheoloski i istorijski dokazi o postojanju benediktinskih manastira, koji se mogu procitati u dolje navedenim tekstovima P. Mijovica i D. Djurasevic-Miljic.

Ako pitate nekog od nosilaca ideje Srpstva u Grblju nesto o grbaljskim crkvama, u glas ce vam odgovarati za svaku crkvu da je zidana za vrijeme Nemanjica i da su Grbljani „odkad postoje, pravoslavni Hriscani“. Ako je neko i mozda imao sumnju, doskorasnji grbaljski paroh Ostoja je autoritativno presudjivao tvrdnjom da nikada u Grblju nije bilo druge vjere do pravoslavne. Onima koji ne vole da citaju nego vise vole da im se tumaci, to je bilo dovoljno jak dokaz, i pored toga sto su pismeni i znaju da broje do 13.

Oni drugi Grbljani koji vole da citaju i koji znaju da broje do 13, saznali su citanjem slijedece: Njihovi preci su dosli u Grbalj u 6-tom vijeku i najkasnije su u 8-om pokrsteni od stane zapadnih tj. latinskih misionara i do podjele do tada jedinstve Crkve sredinom 11-og vijeka zivjeli su u prvoj slovenskoj kraljevini dinastije Vojislavljevica, drzavi koja je pocivala na zapadnoj tradiciji. Od podjele Crkve na istocnu i zapadnu, Grbljani zive kao katolici najmanje 200 godina pod predpostavkom da su se popravoslavili istog momenta kada je Sv. Sava na Prevlaci osnovao pravoslavnu episkopiju pocetkom 13-og vijeka. O ovom govore pisci udzbenika iz istorije Crkve protoprezviter Z. Marinkovic i Prof. J.Igumanovic 1934-te godine na str. br.76:

"Zeta je u crkvenom pogledu isprva bila pod arhiepiskopijama: Splitskom, Drackom, Ohridskom,a od druge polovine 9-tog veka pa do 1219 godine pod rimokatolickom Barskom arhiepiskopijom."

Onima koji bi najvise voljeli da zivot na planeti zemlji pocinje rodjenjem Stevana Nemanje, ovo sigurno izaziva bolove u stomaku, ali istina nekad zna da bude bolna. Najteze podnose to, da im dokaz za gore pomenuto daju upravo Nemanjici u svojom zitijima, dje za Stevana priznaju da je krsten u okolini danasnje Podgorice po katolickom obredu, jer tada u Zeti nije bilo pravoslavnih jerarha. Njegov sin Vukan se cak pokatolicio da bi mogao da vlada , od oca Stevana na upravu mu datim „kraljevstvom ot prva“ Dukljom tj. Zetom. Pored uvodjenja na mala vrata nove drzavne vjere „pravoslavlja“ u Zeti, katolicanstvo se sa pravoslavljem odrzava kao drzavna vjera do zadnjeg Balsica, Balse III-ega od kada se preferira pravoslavlje. Po  Malbasi, se kao vjerovatno vrijeme konvertiranja Grbljana u pravoslavlje moze uzeti vrijeme zetskog episkopa Neofita t.j. druga polovina 13-og vijeka (natpis na Bogdasickoj crkvi 1269 godine).

Pavle MIJOVIĆ: RANOHRIŠĆANSKI SPOMENICI PREVALISA

iz kapitalnog djela "Kulture Crne Gore" pokojnog akademika Pavla Mijovića, jednog od naših najznačajnijih proučavalaca kulturne prošlosti i prvog predsjednika Crnogorskog PEN centra, objavljujemo dio posvećen ranohrišćanskim spomenicima kulture na teritoriji rimske provincije Prevalis koja odgovara današnjoj Crnoj Gori.

S pojavom hrišćanstva u gradovima gotovo istovremeno ide u širenje ove religije na izvangradske teritorije, gdje su nicali pagusi, vici i vile gospodara, i odakle je još uvijek žilava domorodačka sredina iz svojih civiteta izbacivala u buru javnog života i po kojeg viđenijeg peregrina, lako prijemčivog i na kulturne inovacije.

Nekoliko nalaza na Prevlaci kod Tivta, gdje su iskopavanjem utvrđeni ostaci jedne "vile" podnim mozaikom i fragmentima dekorativne plastike - učvršćuju uvijerenje o širenju hrišćanstva i među porodicama latifundista i među kolonatima. Prevlaka je za organizaciju agrarne proizvodnje kakave je odgovarala potrebama rimskog društva bila idealan centar. Arheološka iskopavanja (1956-1959) na žalost nijesu obuhvatila čitav kompleks prije no što je uništen novogradnjama bungalova "Ostrva cvijeća", a ni dobijeni rezultati istraživanja još nijesu objavljeni. Na osnovu svega što je podrazumijevao smjenu ager publicus i ager privatus kakvog veterana, odnosno kurijala, s ranohrišćanskog ekonomijom oko manastira. To se može zaključiti po nazivu Tumba, najranijem topografskom obilježju Prevlake, koje je postalo prije po kakvoj izuzetno uočljivoj kasnoantičkoj, odnosno ranohrišćanskoj monumentalnoj grobnici, iznad ili pokraj koje je mogla biti podignuta crkva - ili suvremena nađenom mozaiku od crveno bijelih kocika u podovima (iz VI vijeka) na obali prema jugoistoku gdje su zapaženi i fragmenti keramike (u profilu) i fresaka, ili iz kasnijeg vremena kad je na tome mjestu pouzdano osnovana benediktanska opatija - prije, dakle, po lokalnoj topografskoj odlici, nego po preuzimanju toga naziva navodno od Mont-Saint-Michel, u Normandiji, osnovanog 709. godine, koji je, takođe, poznat kao nons Tumbae ili Tumba. Sad se u prevlačkom kompleksu razaznaju tri građevinska sloja: trobrodna bazilika, mala kapela u sjevernoj apsidi i dijelu prezbiterijuma bazilike. Prevlačkoj ranohrišćanskoj bazilici vjerovatno su pripadali jedan stup s urezanim znakom krsta koji je dospio u Donju Lastvu, jedna ploča, sa starohrišćanskim krstom uzidana u od biskupskog dvorca u Kotoru, možda s vile koja je prije bazilike tu mogla biti, jedna konsola s uklesanim grčkim slovom "pi" i jedan stubić, po svoj prilici već iz IV - V vijeka.

To bi značilo da je crkva zahvatala koliko je i gdje je htjela, pa otuda i pretpostavka da se lako instalira u najplodnije krajeve Boke Kotorske i Grblja, na Prevlaci (sa solanom) i u grbaljskim poljima. Time je ispunjavala ubistvenu prazninu gradskog života Rizinijuma i Akruvijuma o kojima zaista ništa ne možemo pouzdano zaključiti za sve vrijeme dezurbanizacije, i opšte ruralizacije Prevalisa.

Pored tragova rimskih vila s rasutim mozaicima i sa keramikom, zatečena su u više mjesta na teritorijama bivše municipijuma Rizinijuma i Akruvijuma i veoma stara stabla maslina, koja svojim mnogovjekovnim trajanjem takođe svjedoče o imanjima na kojima je i inače odlično uspijevala mješovita privreda s hortikulturama i vinogradima. U dva očuvana polja mozaika u Petrovcu na moru (iz III-IV) izvrsno je prikazan list vinove loze u kombinaciji s cvjetnom četvorolatičnom dekoracijom koja podsjeća na krst. Osim o veoma reprezentativnoj vili u Risnu - možda izvan gradskih bedema (villa suburbana) - koja se po predstavi boga sna Hipnosa u mozaiku datira u II vijek, i vile u Petrovcu na moru s pomenutim mozaikom, nijedna druga vila nije ispitana prije no što je uništena. Sad se samo još u zabačenim i od morske obale udaljenim krajevima može naići na kakav trag rimske ruralne aglomeracije. Takvi su krajevi u zaleđu Igala kod Herceg Novog, u Sutorini, u Bijeloj, Žanjici na Luštici, u Krtolama i u Grblju.

Već je ranije skrenuta pažnja na dva lokaliteta - Gomilice, u Tivatskom (Soliockom) polju na kraju stare solane, i Bigova kod zaliva Trašte - s kulama-spekulama, solidno građenim kvaderima fino obrađenog kamena, prva očuvana do visine jednog metra, osnovom 5,80 x 4,30 m i druga čija je osnova približno 4 x 5 metara. Kula na brijegu Gomilice nalazi se pored rimskog puta širokog 3,30 do 4 metra u dužini od 1,5 km, koji je povezivao tivatske solane s glavnom saobraćajnicom između Akrivijuma i Butue, ukoliko to nije bio dio puta koji je preko poluostrva Luštice išao na stanicu Vicinium (Epitaurum XX Resinium XX Vicinium XV Butuai), stanicu koja je, podsjećajući svojim nazivom na Olcinium, izazvala pometnju, zbog čega je ranije smatrano da je izmještena, budući da je u Tabula Peutingeriana unijeta prije Butue. Odbacujući mogućnost izmještanja ovih stanica, pretpostavio sam da se Vicinium može vezati za kulu u Bigovu. Ono što je od značaja za ovu pretpostavku je činjenica da se ispod ove kule nalazi kompleks građevina koji još nije ispitan, a s nalazima na površini napominje na kasnu antiku. Pruža se do kraja polja u zaleđu luke Trašte, koja se zbog biohemijskog sastava mulja, sličnog onome u Igalu kod Herceg Novog, u terapiji veoma cijenjenog također naziva Igalom. Gdje su bila igala (aigaloi), znak je nesumnjive antičke i ranohrišćanske banjske aglomeracije. Pored toga, ova luka je veoma pogodna za sklanjanje brodova u vrijeme bure, što je, uz ostalo, doprinijelo da se zadugo u nauci o njoj isključivo kasnoantičkim nalazima nemoguće zamisliti. Ono što ne može biti sporno je, međutim, činjenica da je ovakav lokalitet - s lukom i prirodnim lječilištem a uz to s agromeracijom na ivici polja, slično svim do sada poznatim kasnoantičkim i ranohrišćanskim aglomeracijama na Crnogorskom primorju - činio čitav jedan veliki posjed koji je mogao donositi značajne prihode. Zato što još nije vršeno iskopavanje, ne može se pretpostvljati je li u V i VI vijeku takav posjed bio sličan onom u Polačama ili je, možda, pripadao crkvi s obzirom na to što se već od ranog srednjeg vijeka manastiri lociraju najprije tamo gdje ima mineralnih voda ili banja. Ovoj pretpostavci sad smeta samo to što se još ne može reći kakvo se zdanje krije u aglomeraciji na kraju polja, iako se u jednoj legendi kaže da je u XIV vijeku ovdje bio manastir Sv. Nikole koji su navodno Turci u jednom naletu srušili. Posebnu pažnju treba pokloniti činjenici što se u selu Vranovići, na istom području, ali još bliže jednoj kasnorimskoj vili o kojoj će niže biti riječi, naziru ostaci jedne preromaničke crkve. Po natpisu, iz IX vijeka, koji se sad nalazi na ostrvcu Otok, ona je bila posvećena sv. Stefanu. Kult ovog svetitelja je istovremeno i najstariji u Boki Kotorskoj, pa i to pomaže da se kontinuitet kasna antika-preromanika uoči i prije metodičkih iskopavanja. Pomenuta vila se nalazi na lokalitetu Pjaca kod Vranovića, u blizini gomilica. Ona je izazvala interesovanje i prije no što je sondažno ispitana. Zbog povoljnog položaja na uzvišenju jednog brijega i po ostacima pretpostavljalo se da bi tu mogla biti kakva kasnorimska kula. Pokazalo se, ipak, da je u pitanju jedna kasnorimska vila, otprilike 19 x 12 m, no samo s djelimično očuvanim temeljima.

Po saopštenju M. Parović -Pešikan, koja je izvela iskopavanje, u polju pored vile ima znakova i rimskih grobnica. Osim slojeva iz halštata i sitnijih fragmenata crnofirnisane keramike iz IV vijeka stare ere nađeni su i odlomci amfora i krovnih opeka u raznim stratigrafskim slojevima. Jedan od podova građevine bio je pokriven mozaikom, koji nije očuvan in situ, ali se od njega nalaze komadi u sekundarnom položaju na jednoj suhomeđini iz kasnijeg vremena. S većim i grubim crvenim i bijelim kockicama, sličnim onim na Prevlaci, ovaj mozaik nesumnjivo pripada VI vijeku, dakle vremenu u kojem se i drugdje u Boki Kotorskoj i na Crnogorskom primorju nalaze ostaci ranohrišćanske arhitekture. Je li ovdje, na mjestu stare vile, tada osnovana kakava manastirska aglomeracija - prije završnih istraživanja rano je tvrditi, ali se na osnovu dosadašnjih nalaza to može pretpostaviti. Osobito bi takvoj pretpostavci išlo u prilog to što se s Gomilica, gdje je, kako rekosmo, rano sagrađena jedna kula, može kontrolisati područje tivatskih solana (Župa). Kad se zna da su ove solane bile u srednjem vijeku predmet teških sporova i ratnih sukoba između domaćih gospodara - despota, Mlečana i Turaka, iz toga nije teško izvući zaključak kako bi i u ranom srednjem vijeku mogle biti onaj faktor koji je odlučivao u odmjeravanju ekonomske i društvene moći na ovoj teritoriji. S Prevlakom, na kojoj je, kako smo pretpostavili, također morale ulaziti u kombinaciju kad je tu osnovana ranohrišćanska crkva, a zatim benediktinski manastir i najzad jedna od najvažnijih srpskih episkopija s početkom vladavine Raške Zetom.

Nepunih desetak kilometara od Gomilica, kod manastira Podlastva na ivici Mrčeva polja autopsijom se nalazi više odlomaka keramike uz čitav jedan kompleks građevina, rasutih na prostoru od 2 hektara, s kvaderima različitog opusa, s vratnicama, s jednim kapitelom dekorisanim vegetabilnim motivima i pticom. U tom kompleksu izgleda da se pomalja jedan tetrakonhos, barem tako bi trebalo zaključiti po ostacima dvije apside na istoku i zapadu i jedne treće, na jugu ili sjeveru - neizvjesno po izvještaju I.Pušića. Ova treća ima prečnik od 5 metara, a spolja je pojačana prislonjenim pilastrima (lezenama). Podsjetimo se da lezene ima stara apsida Rize Bogorodice u Bijeloj, koja ne bi mogla biti starija od preromantičkih crkava, s nešto širim lezenama, kao što su one sv.Tome u Kutima i sv.Mihaila na Stonu. Ova upoređenja, međutim, ne treba drukčije shvatiti nego kao podsticaj za istraživanje kompleksa u Podlastvi o kojemu nauka za sada ništa ne zna. Ali i ovdje, kao i na drugim sličnim mjestima sa starijim agrlomeracijama, s postojanjem manastira za koji se kaže da je čak iz doba cara Dušana, treba držati na umu redovnu pojavu kontinuiteta kasna antika - srednji vijek.

Još jedno polje, u Donjem Grblju, koje se pruža paralelno s Mrčevim poljem, ali je od njega manje i zametno, ima crkvicu - Sv.Andrija u Krimovicama - čija je sva površina poda bila pokrivena mozaikom. Od njeg se tu i tamo nalazi još koji manji fragment in situ, dok je jedan, veći poslije našeg rekognosciranja 1974. godine, prenio u kotorski Pomorski muzej J.Martinović. I ovaj mozaik pripada istom vremenu kojemu i svi ostali u vangradskim agrlomeracijama na Crnogorskom primorju (VI vijeku). Bez arheoloških istraživanja ne može se ništa određeno reći zašto i kad je ova crkvica nalegla direktno na pod jedne ranije, ranohrišćanske, crkve, za čije je podizanje ovdje, osim tragova u mozaiku, veoma uputno i to što je lokalitet na kraju polja, a u blizini još jedne male luke u pogodnom zalivu Trsteno, takoreći na bogomdanom mjestu za osnivanje crkvene ekonomije.

Dragica Đurašević - Miljić: SUDBINA RANOSREDNjOVJEKOVNIH SPOMENIKA U CRNOJ GORI

Najnovijim istraživačkim i konzervatorskim radovima u manastiru Podlastva došlo se i do dragocjenih podataka koji govore o ranoj istoriji ovog važnog srednjovjekovnog spomenika, zahvaljujući, prije svega, ranohrišćanskoj četvorolisnoj krstionici koja je otkrivena u temeljnoj zoni južnog konaka, a datirana je u VI vijek. Krstionica je, kao i ostaci mozaika pronađeni ispod kamenog poda crkve, pripadala ranosrednjovjekovnoj bazilici na čijim je temeljima, kasnije, podignuta crkva.

Kao sto rekosmo od Balse III-ega pa do danasnjeg dana u Zeti tj. Crnoj Gori i u Grblju dominantna je vjeroispovijest istocno pravoslavna. Teritorija Grblja je bila u sastavu zetske episkopije i kasnije mitropolije. Do ukidanja srpske Patrijarsije 1525-te, Crnogorska Mitropolija je bila u njenom sastavu, a nakon toga zivi neformalno kao nezavisna Mitropolija. Turkofilska pecka Patrijarsija od 1557 do 1766 nije imala i pored stalnih pokusaja, nikakvog uticaja na ustrojstvo Crkve u Crnoj Gori i Grblju.

Pocetkom 17. vijeka dolazi do priblizavanja Pravoslavne Crkve u Crnoj Gori Vatikanu sto rezultira ugovaranjem unije izmedju mitropolita Mardarija i Svete Stolice 1638-e godine. Do unije nije doslo, jer su se pobunili Katunjani, iako su Mardarija podrzavali Crmnicani, Pastrovici, Grbljani i drugi Bokelji koji su u Rim poslali Mardarijevog sinovca, dva kaludjera i tri pitomca iz Boke i Pastrovica na skolovanje u neki kolegijum.

Od ovog neuspjesnog pokusaja unijacenja, pa do dana danasnjeg, Grbljani ostaju u potpunosti privrzeni pravoslavnoj vjeri i cetinjskim mitropolitima. Guvernadur grbaljski Nikola Lazarevic, covjek sa izuzetnim uticajem u Veneciji, je isposlovao da mletacki duzd i pored protivljenja Katolicke Crkve kao i pravoslavnih vjerskih vlasti Dalmacije i Bosne, 7. maja 1718. izda dukal kojim se potvrdjuje duhovna vlast Cetinjske mitropolije u Boki. Vladika Danilo kao i njegovi nasljednici su vrsili vizitacije i vrlo cesto boravili u Grblju o cemu svjedoce pisma Danilova kotorskom providuru:

Vanrednom providuru Antoniju Bembu

Grbalj, 22. XI 1728.

Presvijetli i preuzvišeni gospodine, gospodine prepoštovani,

Samo poklanjam se Vašemu presvijetlomu i preuzvišenomu gospodstvu. A drugo sade ne umijem što pisat dokle se na zdravlje doma vratim, zašto se sad nahodim ovden u Grbalj, za ove naše duhovne rabote koje me tiču i zovu da ih ispunjeno s trudom velikijem ne ostavljam nenaučene i neopra[v]ljene, nego da ih upravljam kako nam je ot Gospodina Boga poručeno. A kad se na zdravlje doma vratim, pisaću Vi i poklonit se s našom poniženom knjigom.

Danil vladika cetinjski Božijeju milostiju

mitropolit skenderijski i [primorski]

1728, nojemra 22.

Adresa: Presvijetlomu i preuzvišenomu gospodinu i gospodaru sofraproviduru gospodinu Antoniju Bembu u presvijetle ruke

Original, pisan rukom vladike Danila.

IAK, fond UP 46 )1727-1729, br 821).

Isto tako, u sindjeliji izdatoj povodom hirotonije vladike Danila 1700. u Pecuju stoji da Grbalj sa ostalim crnogorskim primorskim teritorijama pod mletackom vlascu, spada pod jurisdikciju cetinjskih mitropolita. U pismu vladike Danila ruskom caru iz 1711 godine, on navodi grbaljsku nahiju(pleme), kao prvo koje podpada pod njegovu duhovnu vlast. Pored pet kontinentalnih crnogorskih nahija, kao sestu primorsku, naglasava Grbalj.

Nakon drugog ukidanja Patrijarsije 1766-te Mitropolit Sava se, kako udzbenici crkvene istorije za mlade bogoslove SPC-a iz 1934-te pisu (Prota Z. Marinkovic i Prof. J.Igumanovic) na str. br.130, proglasio sa samostalnog Mitropolita i to je pocetak formalnog postojanja autokefalne Crnogorske Pravoslavne Crkve, jer je tu samostalnost, po istim autorima kasnije priznao ruski Sinod i poslije njega Carigradska patrijarsija.

Autokefalni crkveni poglavari (bijela kamilavka) Sv. Petar Cetinjski, Petar II Petrovic Njegos i zadnji poglavar CPC Grbljanin Mitrofan Ban

U sastavu autokefalne Crnogorske Pravoslavne Crkve ostao je Grbalj do 1809 kada francuski okupatori izuzimaju Boku iz jurisdikcije Petra I u nadi da ce tako smanjiti njegov veliki uticaj i nesporan ugled koji je imao kod Grbljana i ostalih Primoraca i ugusiti njihovu zelju za ponovno drzavno ujedinjenje.

prof. dr. Petar Đ. Stojanović: NEKI PROBLEMI POLOŽAJA I ULOGE CRKVE I CRKVENE ORGANIZACIJE U CRNOJ GORI

(Osvrti na stanje u XVIII, XIX i na početku XX vijeka)

Boka je do 1809. godine, kada je u duhovnom pogledu otcijepljena od Crne Gore i uključena u posebni episkopat za Dalmaciju, bila podložna u crkvenim poslovima Cetinjskoj mitropoliji.(17) U ovim krajevima vladike iz Cetinja rukopolagali su sveštenike, vršili nadzor i uopšte obavljali poslove iz više crkvene nadležnosti.(18) Njihova ovlašćenja bila su nekad i šira. Njihova aktivnost obuhvatila je, naprimjer, i suzbijanje štetnih običaja oko vjerskih obreda, svadbi, pogreba, što je samo pojačavalo njihov uticaj u tim krajevima.

Pogranični krajevi Turske i Primorje prirodno su gravitirali Crnoj Gori. Boka je etnički nastavak Crne Gore. Na početku XIX vijeka dvije trećine stanovnika u Primorju bilo je pravoslavne vjere.(73) U Nikšiću je 1810. godine živjelo 200 domova pravoslavne vjeroispovijesti. Ranije ih je bilo i do 2000, ali su ih Turci rastjerali.(74) Trećinu stanovnika Podgorice činili su u to doba hrišćani. Visok postotak pravoslavnog stanovništva bio je i na području Zete i u okolini Skadra. Ovi krajevi činili su sa Crnom Gorom ekonomsku cjelinu. Stanovništvo Crne Gore bilo je prirodno upućeno na podmirenje svojih potreba na susjednim turskim i austrijskim pazarima, koji su sa svome strane u pogledu sirovina i stočarskih proizvoda, naročito u Primorju, zavisili od svoga crnogorskog zaleđa. Preko primorskih gradova išao je u srednjem vijeku trgovački promet balkanskih zemalja prema Sredozemlju. Sa njima je najuže bila povezana i srednjovjekovna Srbija, koja je Crnoj Gori ostavila dvostranu crkveno-pravnu tradiciju: tradiciju pravoslavlja i tradiciju katoličke crkve. Uticaj katoličke crkve dopirao je do manastira Vranjine, sjedišta stare zetske eparhije, koji je bio isturena tačka pravoslavlja prema području katoličkog jugozapada.(75) Rimska kurija je odvajkada izražavala pretenzije da putem primorskih gradova pridobije Crnu Goru i preko nje prodre do Pećke patrijaršije kao središta pravoslavne crkve u Srbiji. Djelujući na području tako izukrštanih interesa, Crnogorska mitropolija je vješto koristila svoj vjerski uticaj, tradiciju Crnojevića kao sljedbenika nemanjićke crkveno-pravne tradicije(76) i oslonac na pravoslavnu Rusiju i njene pretenzije na Balkanu, da bi se kod pripadnika pravoslavne vjeroispovijesti u susjednim krajevima legitimisala kao privlačna tačka otpora turskoj najezdi i brana protiv namjera rimokatoličkog zapada.(77) Vršeći nadzor nad pravoslavnim sveštenstvom u susjednim krajevima i Primorju, koje je bilo pod mletačkom, austrijskom i francuskom vlašću, cetinjski vladike su koristili vjerska pitanja za efikasno miješanje u svjetovne poslove.(78) Sveštenstvo iz ovih krajeva rukopolagano je na Cetinju.(79) Iz turskih gradova dolazili su mladi ljudi da se zapope kod pravoslavnog vladike u Crnoj Gori.(80) To je izazvalo proteste susjednih - fanariotskih eparhija, naročito hercegovačkog mitropolita - Grka, kojima su na taj način uskraćivani prihodi od zapošljavanja i podrivan duhovni i politički uticaj. Pravoslavno sveštenstvo u turskim krajevima imalo je važnu ulogu oko uređenja privatno-pravnih odnosa svojih vjernika. Rukovođena tolerancijom iz političkih razloga, turska vlast je napustila jurisdikciju "... u sporovima porodičnih i nasljednih odnošaja hrišćana priznavši iskljujčivo nadležnom za to crkovnu, to jest narodnu vlast samih hrišćana".(81) Privatno-pravni odnosi su riznica starih običaja i zbog svoga konzervatizma osobito su osjetljivi i važni za čuvanje nacionalnog duha i žive narodne pravne svijesti. Prilikokm regulisanja svojih odnosa crnogorsko stanovništvo u pograničnim krajevima Turske uporno se držalo ovih običaja čiji je autentični tumač bilo sveštenstvo. Čak se i muslimanski živalj u ovim krajevima, inače većinom slovenskog porijekla, oslanjao na običaje iz doba prije svoga prelaska u islam, i u svojoj tradiciji zadržao je mnoge ustanove iz svoje prošlosti.(82) Stoga je uticaj islama na pravo i običaje u oblastima koje su se graničile sa Crnom Gorom imao organičeno dejstvo.

Trgovački i crkveni centri u Primorju bili su za doba nemanjićke Srbije poprište borbe i međusobnog uticaja katoličke i pravoslavne crkve. Posebna briga srpskih vladara za ove gradove izražena je kroz davanje municipalnih autonomija sa posebnim statutima - kodeksima srednjovjekovnog prava. Živa tradicija toga prava u Boki evidentirana je. Statuti Kotora i Budve nose pečat Dušanovog zakonodavstva. Zadugo poslije propasti srpske države narodni sudovi u Grblju i Paštrovićima sudili su po Dušanovom zakoniku.(83) Ima tragova da je ovaj Zakonik bio na snazi u Perastu i u prvoj četvrti XVII vijeka.(84)

Činjenicu da Paštrovići nijesu imali poseban statut prof. Solovjev objašnjava time da oni nijesu ni imali potrebe za njim, jer su od davnina u svojoj tradiciji zadržali Dušanov zakonik koji su prepisivali, skraćivali i prilagođavali ga svojim potrebama.(85)

Budući duhovno nadređena primorskim krajevima, Cetinjska mitropolija je koristila ovo nasljeđe u političke svrhe, pothranjivala čuvanje starih narodnih ustanova i duh otpora katoličkom zapadu. S druge strane, budući i sama nosilac robno-novčanih odnosa koji su rastakali "plemensko" društvo, Crnogorska crkva je objektivno doprinosila procesu nestajanja ovih ustanova i stvaranja uslova za prodor progresivnijih institucija razvijenog zapada, i to kako u Primorju, tako i u samoj Crnoj Gori. Posebna pažnja koju su cetinjski mitropoliti poklanjali Primorju tumači se time da su imali i neposrednog interesa da to čine. Putem trgovine, zakupa i zavještaja oni su za crkvu ostvarivali znatne prihode. Među najranijim priložnicima imovine Cetinjskom manastiru su vjernici iz Boke, gdje je robno-novčana privreda, daleko prije nego u Crnoj Gori, razbila zadružni kolektivizam i individualisala privatnu svojinu, i gdje je stoga obim dobara koja mogu biti predmet testamentalnog raspolaganja mnogo veći.

Uviđajući političku stranu uticaja cetinjske mitropolije u svojim pograničnim krajevima, turske i austrijske vlasti činile su sve da takav uticaj onemoguće. Turci su vršili pogrome i raseljavanja crnogorskog stanovništva, udarajući prvo na crkve kao znamenja otpora i uporišta uticaja crnogorskih vladika.(86) Austrijske vlasti smetale su cetinjskim vladikama da, bez posebnih dozvola iz Beča, vrše kanoničke vizitacije u Boki.(87) Raznim intrigama one su podsticale Bokelje na otcjepljenje od duhovne vlasti Cetinja.(88) Plašeći se političkog uticaja Cetinjske mitropolije, francuske vlasti su 1809. godine osnovale posebni episkopat za Dalmaciju, u koji su uključile Boku i tako je u duhovnom pogledu emancipovale od Crne Gore. No i pored takvih mjera uticaj cetinjskih vladika na stanovništvo u pograničnim krajevima Turske i Austrije ostao je i dalje veoma značajan.(89)

(18) Izvještavajući providura Valerija Antelmija 28. oktobra 1751. godine da je došao u kanoničku vizitaciju Boke, vladika Vasilije piše: "…kako je stari običaj… potvrđen dekretom prevedroga principa na 1718. goda… ješte ot starih vremenah imamo pisma ot pape rimskoga od Lava Četvrtago da Mitropolit skenderiski I primorski mest najstariji u Srbiji, I Bosni I Bolgariji… bili su slobodni biskupi ot Cetinja vizite činiti, crkve I sveštenike posveštavati.." (J.Milović, Zbornik isrpava…, Cetinje 1956, 224, 225, 349).

(19) U pismu "delegata od Budve" konta Zenovića, upućenom vladici Petru 10/22. aprila 1808 godine, traži se vladičina intervencija u Budvi protiv trpeza, prilikom sahrana, koje "rovinaju" narod. U pismu se apelujena mitropolita da utiče na parohijane u Budvi: "… budući se to tiče Vašu arhijerejsku vlast, nego li moju mirsku.." (Zapisi, juli 1940, 34).

(71) AII, ispisi iz BAC, crkovni odnođaji, XVI, 35/42, str. 14.

(72) D. Vuksan, Crnogorske finansije…., Zapisi 6/1936,321

(73) Vialla de Sommieres, Petar I, Zapisi, maj 1935, 284.

(74) D. Vuksan, Crna Gora u 1809. I 1910. god., (Zapisi 6/1939, 321, 322).

(75) Gavro Škrivanić, Vlastelinstvo sv. Nikole Vranjinskog, Istor. zapisi, br.3-4/1959, 28.

(76) "… dade Gospodin Ivan beg Černojević vlast I načelstvo mitropolitu cerkve cetinjskije kir Visarionu…", rečeno je u proklamaciji crnogorskih glavara kojom je potvrđena vlast vladike Petra I (Zapisi,jam 1940, 259).

(78) Vršeći crkvenu vlast, Petar I prokleo je i odlučio iz crkve Mijata Vladanića iz Luštice (Boka), jer se oženio ženom iza živa muža. Glavarima je ujedno zaprijetio da, pod prijetnjom isključenja iz crkve, Vladanića ne primaju na zbor, niti ga biraju za glavara (G. Stanojević,n.d. 272).

(79) U pismu vladici Radu od 1838. godine, Mehmed aga Mećikukić, kapetan i zabit spuški, žali se da je "… hrišćanima Spuškijema umro pop… i ostali bez popa ka stoka bez pastira". Moli vladiku da mu zapopi i pošalje nekog Toka "… što je kod tebe staja" (Zapisi, novembar 1935, 293).

(80) D. Vuksan, Petar I, Cetinje 1951, 63.

(81) V. Bogetić, Pravni članci i rasprave I, Beograd 1927, 199.

(82) A. Nametak, Neki pravni običaji i lokalne tradicije muslimana u Podgorici, GEM, Cetinje II/1962, 190.

(83) I. Sindik, Dušanovo zakonodavstvo u Grblju i Paštrovićima, Glasnik, SANU, sv. III, Beograd 1949, 350.

(84) P. Šerović, Suđenje Dušanovom zakoniku u XVIII vijeku u Perastu, Istorijski zapisi 4-6/1949, 216.

(85) Dva takva prepisa sačuvana su, jedan u Zagrebu a drugi u Bogišićevoj biblioteci u Cavtatu (A. Solovjev, Paštrovačke isprave XVI - XVII vijeka - cit. po P. Šeroviću, n.d., str. 216).

Grbljani su zavjestavali svoju imovinu u Grblju Crnogorskoj Crkvi. O poklonu Stanka Mihovica 1732. vladici Danilu govori Mladen Crnogorcevic:

Младен С. Црногорчевић: ЦРКВЕ И МАНАСТИРИ У ОПЋИНИ БУДВАНСКОЈ

ЗАДАР 1901.

У манастиру Подмахинскоме састављено је 12. марта 1732. г. даровно писмо, којим је Станко Миховић из Ластве грбаљске поклонио ту присутноме митрополиту Данилу Петровићу-Његошу: Земљу Подкутњицу, Луг, земљу под Црвеним путем, Прокос код Јаза, Церјен и земљу под Мирине. Све је то поклонио Миховић на вјечна времена митрополиту Данилу пред свједоцима: подмахинским игуманом Исаијом, Воином Љубановићем са Свињишта, Ником Дулетићем из Ластве и Станком Никовим из Бачића.

Кад је настао неки спор с владом млетачком, 1789. г., слао је митрополит Петар I . Петровић-Његош Теодосија Мрковића да прегледа манастирске земље. О томе походу сачувао се је извјештај у италијанскоме пријеводу, који гласи:

Che si sappia, e sia creduta la presente scrittura dinnanzi qualunque Giustizia. Come io Sacro Monaco Teodosio Mercovich come spedito dal Rev.mo Monsignor Metropolita Pietro Petrovich, per rinvenire le Terre di ragione Ecclesiastica, e quelle perticare con la misura consueta, e mettodica, nella Comunità di Zuppa; le quali Terre per eterna Dei memoria aveva alla Chiesa lasciato il Stanco Miovich....

Но како је по пакосном наговору владе млетачке хтио да подареним земљама располаже грбаљски кнез Марко Љубановић , тако је Митрополит Петар I писмом 1. октобра 1799. г . поднио Аустријском Војничком Заповједништву (Generale Comando dell' Albania Austriaca) уговор од 1732. г . Кнез Љубановић позван дне 21. јула 1800. г . на одговорност да кроз осам дана ствар развиди , дне 1. августа исте године бјеше приопћен аутентичан пријевод Миховићеве даровштине , коју овдје , изостављајући границе појединих земаља , доносимо у изватку .

Copia . Trad. Tratta dall' Originale Idioma Slavo come in quella.

In Christi Nomine Amen 1732. li 12. Marzo. Nel Convento sotto Maine.

Che si sappia, e che sia creduta la presente Scrittura ovunque sarà prodotta, come io Stanco Mihovich da Zuppa della Villa Bacich in Lastua giunsi dinnanzi il Reverend.mo Monsignor Metropolita Daniel, nonchè pur Reverd.mo Monsignor Savva, dove di mia spontanea volontà ascrissi in perpetuo alli medesimi la mia casa, e Terre, Monte, et acqua, secco, e fresco, come segue:

In prima la Terra Podcutnizza...

Item la Terra posta a Lugh...

Item la parte posta sotto la Strada rossa ed al sito Procos...

Item al sito Zerien...

Item il vignale e Terra al sito Racizze...

Item la Terra di mia ragione situata sotto Mirine...

Tutte le sopradette Terre sono libere, nè interdette con Debiti, o altro affare, ma illesi, e franchi di tutto, e furono testimonj il Revr.do Superior Isaia del Convento Santa Veneranda, Voin Gliubanovich da Svinista, Nicolò Duletich da Lastua, e Stanco Nicov da Bacich. Cosichè io Stanco Miovich maledisco, che sia maledetto dal Signor Iddio, e Beata Vergine Maria tali Persone, che si opponeranno al sudetto lasido, anzi gli sia Contraria la Beata Vergine Maria ad estremo Giudizio.....

Ad Litteram fatta tradurre per me Pub.° Int. Antonio Battuta.

Estratta dall' originale. –

Као што је игуман Исаија био свједок томе спису, тако је био писац оне исправе, којом поп Јово Гиговић и неки други дароваше митрополиту Сави Петровићу-Његошу 1744. г. дио од Коложуња, дио Франетин итд. (Шем. бок. за 1885. г.).

Vladika Vasilije u svojoj Istoriji Crne Gore 1754. opisuje Grbalj kao dio svoje crnogorske zemlje koji se sastoji iz cetri serza, ima cetri kapetana (kneza) i guvernadura:

"Западно од Махина је провинција Грбаљ, поље и брегови богати вином и житом и уљем. Сјеверно од Грбља је полуострво и на њему три среза, Луштица, Кртоле и Љешевићи; "

Po Savu Nakicenovicu, skoro da nema crkve u Grblju koju nije Sv. Petar cetinjski osvjestao ili darivao. Kako rece prof. Stojanovic on je rukopolagao grbaljske svjestenike i preko njih pored tudjinske nominalne uprave imao i svjetovnu vlast nad Grbljanima. To se najbolje vidi iz pisma dje ih poziva u bitku na Martinicima 1796. godine:

Akademik Branko Pavicevic:

U julu se na Cetinju stalno vijećalo, pripremali oružani odredi, dijelili barjaci i raspaljivao borbeni moral, a 5/16.VII održano je posljednje zasijedanje sabora. Odmah poslije toga glavnina crnogorske vojske, na čelu s vladikom krenula je prema Slatini. Prije odlaska, vladika je uputio istorijsko pismo Grbljanima, s kojima su Crnogorci vazda dijelili dobro i zlo, u kome je, između ostalog, poručivao: „Evo čuste da paša skadarski sakupi preveliku vojsku i zahiru, što nije toliku prije niko učinio!” „Braćo, da znate to se ne prikuplja za Brda sama, ni za nas, nego za dalje. Sad, braćo, mi evo pođosmo k njemu, da našu krv prolijemo za hrišćansku pravu vjeru”. Vladičino pismo je imalo veliki odjek. Kneževi grbaljski predlagali su tada izvanrednom providuru Lorencu Sorancu da sakupi vojsku u manastiru Stanjevićima, odakle je lako mogla biti upućena gdje bi se za to ukazala potreba. Ubrzo zatim izvanredni providur je dobio još jedno upozorenje, isto od grabaljskih kneževa.

Nasljednik Petra I , vladika Rade ( Petar II ) Petrovic Njegos, je zbog svog slavnoga strica uzivao postovanje Grbljana, iako svojim spostvenim djelima to nije zasluzivao. To je jedini Petrovic koji nijednu bitku nije pobijedio ili koji dio okupirane crnogorske teritorije oslobodio. Cak sto vise, prodao je Austrijancima manastir Stanjevice, omiljenu rezidenciju svih crnogorskih mitropolita iz kuce Petrovica na samoj granici grbaljskoj. Interesantno je da je mladog Njegosa pismenosti ucio u Cetinjskom manastiru Grbljanin iguman Josif Bucin. Nesumljivo vanserijski pjesnik i filosof je kuci crnogorstvovao, a u svojim djelima srbovao obezbjedjujuci time siru citalacku publiku za svoja djela.

Ugovor o prodaji manastira Stanjevica, 6. maj 1839. godine:

Prodavac, to est Ego Visoko Preosvestenstvo Gospod. Petar Petrovic Njegos Mitropolit Crnogorski i Brdski i s njim soglasno i dogovoreno glavari Nahijah Crnogorskijeh ovden prisustvujusci i koji pristaju ovome Kontraktu, renuncijavaju za sebe za njihove pretnike i nasljednike i za onijeh koji prikazivaju Naciju Crnogorsku i istu Naciju, svakijem pravom javnenijem osobenijama vrhu pomenutom Manastiru, prinadlezasce potvrdiva i od njihove strane nastojasci Kontrakt od kupovine i prodaje...

Najvece razocarenje su od njega dozivjeli Grbljani 1848-e kada su poslali delegaciju na Cetinje da mu saopste odluku grbaljskog Zbora da se Grbalj vrati u granice Crne Gore, kao sto je bio u vrijeme Crnojevica, sto je on odlucno odbio zbog straha od reakcije Austrije.

Jedina zasluga Njegoseva, inace ne narocito zainteresovanog  za crkveni zivot, je proglasenje Petra I  za sveca i njegovanje njegovog kulta, kojeg je stvorio svetac jos za svoga zivota.

Akademik Prof. Dr Radoslav Rotkovic:

Godine 1834 je Njegoš odlučio da posveti svojega strica Petra I. Za taj važan korak Njegoš nije ni od koga tražio saglasnost, jer je bio poglavar autokefalne Crnogorske pravoslavne crkve, i imao bijelu kamilavku, znak autokefalnosti, kao i njegov stric.

Tom prilikom Njegoš je štampao sljedeće Objavlenije:

“Na znanje vi dajemo, blagočestivi narode, kako smo osamnaestog ovoga mjeseca, na Lučindan, otvorili grob blaženog i svetopočivšega pretka mojega i arhipastira našega Petra, i pošto smo otvorili grob, našli smo cjelokupno i sveto tijelo dobroga i svetoga arhipastira našega. Zato, blagočestivi narode, Mi vama radosno i objavljamo o tome srećnome događaju, jerbo znamo da ćete blagodariti svemogućega tvorca, koji vi mje vašega dobroga oca, krepkoga pastira crkve i stada Hristova, vašega obranitelja i izbavitelja poslâ među vama u svetome tijelu, da, kako je bio u smrtnome životu gotov za vas dati dušu i tijelo, tako mu se molimo da on i sada, kako svetitelj i ugodnik božji, bude molitvenik svemogućemu Bogu za nas kako za svoje sinove. Ja mislim, blagočestivi hrišćani, da pamtite vi riječi svetoga Petra koje je vama govorio 'da živite u slogi, miru i jedinstvu'. Ove svete i božestvene riječi ja mislim da je svaki od vas držao na srcu i doklen se nije ovi ugodnik božji bio među vama javio. A sada nadam se da ćete ih osobito držati, jerbo vidite onoga koji vi ih je govorio među vama sveta i cjelokupna...”

O ovome srećnome događaju Njegoš je samo obavijestio Ruski Sinod i konzula Gagića, navodeći da već narod dolazi da se pokloni «novome svecu».

Karadžić, koji je bio svjedok ovoga posvećenja, pisao je Jovanu Stejiću 28. oktobra (9. XI): “Sav narod, kako iz Crne Gore i Brda, tako i iz Avstrijskoga Primorja vrvi ovđe jednako, te cjeluje vladiku Petra (koji je i za života ovuda za sveca držat).”

Kako je pisao Rus Pavle Rovinski, to nije bio toliko akt religioznog osjećanja... koliko akt političke potrebe”.

Istina je, međutim, da je Njegoš ovim učvrstio i Crkvu i Državu. I otvorio vrata vjerskom turizmu. Jer, evo kako se okružni poglavar u Kotoru žalio 1836, dakle nakon same dvije godine:

“Na poklonjenje Svetitelju išlo je na Cetinje preko 15 hiljada duša, a milostinje je palo preko 2000 forinata!”

A dr Lazo Tomanović iz Lepetana, crnogorski predsjednik Vlade, sjećao se kako su kroz Bokokotorski zaliv “prolazile pune barke naroda koji se vraćao s Cetinja pjevajući.”

Cetinjski manastir je bio zajedničko svetilište svih pravoslavnih nad kojijema je mitropolit crnogorski, primorski i skenderijski imao jurisdikciju. Da je to tako vidi se i iz pisma Grbljana. Za novoga sveca trebalo je napisati kondak i tropar i toga se posla, samoinicijativno, prihvatio učitelj i bogoslov Petar Ćirković. To su dvije kratke prozne pohvalne crkvene pjesme, pune uzvišenog tona i patosa, koje se pjevaju na jutarnjoj liturgiji ili večernji. Sadržajno one se podudaraju sa onim što je Njegoš napisao u pomenutome Objavleniju.

                                  Pismo episkopa Gerasima pravoslavnoj grbaljskoj parohiji Zagorskoj

MITROFAN (MARKO) BAN, arhiepiskop cetinjski i mitropolit Crne Gore i Brda (Grbalj-Galavati, 1841 – Cetinje, 30. septembra 1920.) Osnovnu skolu ucio kod prote Ercegovica u rodnom mjestu, a monasko obrazovanje dobio u manastirima Praskvici i Savini. Od 1866 – 1869. bio je upravnik Praskvice. Pred kraj 1869. presao u Crnu Goru, gdje je do 1879. upravljao manastirom Moraca. Istakao se u bojevima (1876 – 1878) za odbranu manastira Morace. Imenovan za administratora Cetinjske mitropolije 1882, a za mitropolita na Cetinju 1884. Posvecen u Petrogradu 1885. Organizovao crkvu u Crnoj Gori , uredio plate svestenicima i uspostavio duhovne sudove. Bio je najplodniji bogoslovski pisac svog vremena u Crnoj Gori.

Sabrana djela Mitrofana Bana su objavljena pocetkom ovoga vijeka i to uz svecanu akademiju u prostorijama osnovne skole u Radanovicima pod pokroviteljstvom mitropolita Amfilohija i crnogorske drzave. Prisutni Grbljani su listanjem sabranih djela Mitrofana Bana mogli vidjeti upravo ono sto je mitropolit Amfilohije godinama pokusavao da sakrije. U Prvoj knjizi „Ustav svetog Sinoda u knjazevini Crnoj Gori“ pod opstim odredbama pise ono od cega se uzurpatoru trona Sv.Petra cetinjskoga dize kosa na glavi:

„Clanak 1

Avtokefalna pravoslavna Mitropolija u knjazevini Crnoj Gori, kao clan jedine, svete, katolicanske i apostolske crkve, kojoj je pastirenacelnik i glava Gospod i Bog nas Isus Hristos, cuva i odrzava jedinstvo u dogmama i u kanonickim ustanovama sa svima drugima pravoslavnim, avtokefalnim crkvama, i ovo ce jedinstvo ona cuvati i odrzavati do vijeka“

Tu pise i sljedece: „ Upravlja ovom arhiepiskopijom cetinski Arhiepiskop, koji je ujedno i poglavica sve pravoslavne crkve u Crnoj Gori sa naslovom Mitropolita crnogorskog, brdskog i primorskog.“

Nekoliko primjeraka sabranih dijela nalaze se na raspolaganju Grbljanima u skolskoj biblioteci pri osnovnoj skoli u Radanovicima.

Kulturno blago Grblja

Jovan Martinović i Vilma Kovačević: ARHEOLOšKA KARTA GRBLjA

Arheološko bogatstvo cjelokupnog područja Grblja bilo je već devetnaestog vijeka predmet naučnog interesovanja brojnih istraživača, najčešće lokalnih istoričara - sveštenika, kao što su Mladen Crnogorčević, Savo Nakićenović i Ivo Stjepčević, koji su do sredine dvadesetog vijeka postavili temelje svih daljih istraživanja Razapeta između dva velikana - u oblake zamotanog Lovćena i valovito kovrdžavog Jadrana, već milenijuma gori na suncu plodna župa Grbalj. Deset sela Gornjeg Grblja penju se uz lovćenske obronke, deset sela Donjeg Grblja prostrlo se po hrptu oniže gorske kose uz strmu obalu otvorenog mora, a po sredini se proteže bogomdana ravnica - Grbaljsko polje, podijeljeno na dva kraka: Soliocko polje prema Tivatskom zalivu i Mrčevo polje prema plaži Jaz. Desetine izvora i potoka natapaju to jedino plodno tlo između Kotora i Budve, a činili su ga pogodnim za naseljavanje od iskona. Upravo zato su u takozvanim "kneževskim" grobovima u tumulima usred polja, zvanim Mala i Velika Gruda, otkriveni prilozi keramike i metala - bronze, srebra i zlata, koji se vezuju za egejsku i kritsko - mikensku kulturu iz vremena prelaza iz trećeg u drugi milenijum prije Hrista. Postavlja se pitanje: nisu li ovo grobovi heroja iz grčke mitologije, tebanskog kralja Kadmosa i njegove žene Harmonije, koji su nakon razaranja Tebe u Beotiji došli u ove krajeve na kolima koja su vukli "brzi volovi", osnovali grad Budvu i dobili sina Ilirija, herosa eponimusa svih Ilira, a grobovi su im se nalazili na "modro-dubokoj ilirskoj rijeci" - Bokokotorskom zalivu, kako su to napisali putopisac Pseudo-Skilaks i pjesnik Apolonije Rodoski iz četvrtog, odnosno, trećeg vijeka prije Hrista. Po vrhovima brežuljaka Gornjeg i Donjeg Grblja leže razasuti pozniji kameni tumuli, za koje se često vezuju legende o kamenovanjima oceubica ili preljubnica, a u stvari su grobovi glavara ilirskih plemena ovoga kraja, Enheleja ili Ardieja, iz vremena od petog do trećeg vijeka prije Hrista, dakle, prije nego što je ilirska kraljica Teuta iz svoje prestonice u Rizonu (Risnu) započela nih ratova sa Rimljanima, što je dovelo do pada ilirske države pod kraljem Gencijem, do potpunog pokoravanja ovih oblasti i do prodiranja rimske kulture, jezika i religije, kako nam to svjedoče istoričari Polibije i Tit Livije iz drugog, odnosno prvog vijeka prije Hrista, te Plinije Stariji i geograf Strabon iz prvog, odnosno drugog vijeka poslije Hrista. Upravo tada se u tim antičkim izvorima javlja ime jednod naselja koje na grčkom jeziku zvuči: Akruion, a na latinskom Akruvium ili Agruvium, za koje se, pored starije teze da se nalazilo pod današnjim Kotorom, sve više i češće u nauci smatra da je ležalo negdje u području župe Grbalj. I zaista, cjelokupno to područje dalo je znatne dokaze razvijenog života u antičko doba: zidove antičke građevine u Orašću ispod crkve Svetog Stefana u Vranovićima, zatim ostatke antičkih zidova na Gomilici i Brdištima, antičke i kasnoantičke mozaike na Prevlaci ("Ostrvo cvijeća"), zidove i keramiku na lokalitetu Mirine u Sutvari i legendarnim naseljima Kretingrad u Radanovićima i Šebegrad u Lastvi, kao i sigurne temelje jedne trikonhalne građevine u Lastvi i antičke mozaike ispod Manastira Podlastva, tog duhovnog i kulturnog centra župe Grbalj, kao i najnovije nalaze mozaika u eventualnoj vila rustica u Kavču, nadomak Grbaljskog polja. No, izgleda da je ovaj bujan i raznovrstan život antike bio prekinut u petom vijeku naše ere u provalama varvarskih plemena, zapadnih i istočnih Gota, a da su preživjeli stanovnici ovih otvorenih naselja našli zaklonište u prirodno zaštićenom i lako branjivom Kotoru, gdje se do epohe humanizma sačuvala tradicija o doseljenju iz nekog ranijeg naselja po imenu Akruvium ili pak Askrivium, kako je to napisao kotorski pjesnik Ivan Bona Bolica u šesnaestom vijeku. Arhološkog bogatstvo cjelokupnog područja Grblja bilo je već devetnaestog vijeka predmet naučnog interesovanja brojnih istraživača, najčešće lokalnih istoričara - sveštenika, kao što su Mlade Crnogorčević, Savo Nakićenović i Ivo Stjepčević, koji su do sredine dvadesetog vijeka postavili temelje svih daljih istraživanja. No, već od sredine šezdesetih godina dvadesetog vijeka počinje pravo i relativno sistematsko istraživanje prostora Grblja, koje se odvija u organizaciji Pomorskog muzeja Crne Gore iz Kotora i Arheološkog instituta iz Beograd, a sastojalo se od reambulacije i rekognosciranja šireg prostora Tivta, Krtola i, posebno, Donjeg Grblja. U tim istraživanja je konstatovano preko 90 lokaliteta značajnih za arheologiju, zatim su na dva lokaliteta (Gomilica i Orašće) izvršena sondažna iskopavanja, dok su na dva kamena tumula (Milovića gumno u Lješevićima i Milovića lokve u Radovićima - Krtole), te na zemljanom tumulu Mala gruda u Grbaljskom polju izvršena sistematska arheološka istraživanja, jednako kao i na nizu objekata kod granice Sveti Luka u Gošićima (Krtole). Rezultati svih ovih istraživanja objavljeni su u "Starinaru" Arheološkog instituta iz Beograda (br. 27-29), a ekipu su sačinjavali: dr Maja Parović-Pešikan, dr Vojislav Trbuhović i mr Leposava Savić-Trbuhović iz Arheološkog instituta iz Beograda i mr Jovan Martinović iz Pomorskog muzeja iz Kotora, te povremeno i mr Ilija Pušić iz Zavičajnog muzeja iz Herceg Novog. Sljedeća kampanja arheološkog rekognosciranja odvijala se tokom 1984-1986. godine u organizaciji Crnogorske akademije nauka i umjetnosti iz Podgorice (tadašnjeg Titograda), a kostur ekipe su činili: Vilma Kovačević iz tada Opštinskog, sada Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kotora i mr Ilija Pušić iz Herceg Novog. Rezultati rekognosciranja za sve tri bokeljske opštine: Herceg Novi, Tivat i Kotor, unutar kojeg je posebno izdvojeno područje Donjeg i Gornjeg Grblja (sa Mircem) sabrani su i izrađeni u vidu kartona kartoteke, sa katastarskim brojevima parcela do kojih se moglo doći. Originali kartona se nalaze u Crnogorskoj akademiji nauka i umjetnosti kao dio dokumentacije za izradu arheološke karte Crne Gore, dok se kopije svih kartona nalaze u dokumentaciji Regionalnog zavoda u Kotoru. Konačno, na inicijativu Društva za obnovu Manastira Podlastva iz Grblja, dolazi u septembru 2000. godine do, otprilike, četvrte kampanje arheoloških rekognosciranja i sonažnih iskopavanja područja Grblja od strane grupe studenata arhologije i arheologa sa Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod rukovodstvom docenta dr Mihaila Milinkovića. Logističku podršku i organizaciju pružilo je pomenuto Društvo, ali je nosilac dozvole za ta istraživanja bio Regionalni zavod iz Kotora, zakonski nadležan za tu teritoriju. U dozvoli su kao ravnopravni rukovodioci figurirali dr Mihailo Milinković i viši konzervator Vilma Kovačević, dok je za konsultanta bio određen mr Jovan Martinović. Međutim, u gradu ekipe na terenu izmijenjene su propozicije; oblast Grblja je podijeljena na četiri stare kneževine, koje nisu navođene redom, već prvo jedna donjogrbaljska, pa dvije gornjogrbaljske i na kraju, preostala donjogrbaljska knežina. Izmijenjen je i način obilježavanja, tako što su uzete rimske i arapske brojke. Ubilježavanje, odnosno kartiranje, vršeno je na kartama veoma sitne razmjere 1:25000, što bi moglo stvoriti poteškoće kod guste koncentracije znakova. Navedene su i sve crkve, ali ne kao reperi za orijentaciju. U cjelini, rezultati ove kampanje logički se nadovezuju na dosadašnja saznanja o arheologiji ovog područja i u najvećem broju slučajeva preklapaju se dosadašnjim saznanjima o arheologiji ovog područja. Konačno, u zakonskom roku je predat izvještaj Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture na Cetinju, ali ne i kopija Regionalnom zavodu (Kotor), kao nadležnoj instituciji i nosiocu dozvole za istraživanja. Ovaj izvještaj je trebalo da bude plod rada dvoje rukovodilaca istraživanja, uz korišćenje svih relevantnih podataka iz ranijih istraživanja, a posebno uz kartiranje na kartama - sekcijama velike razmjere, ali je naknadno dostavljen samo kao jednostrani izvještaj dr Mihaila Milinkovića, te već predat za štampanje u časopisu "Muzejske sveske" iz Herceg Novog, takođe bez koautorstva. Iz svega ovoga bi trebalo izvući neke pouke za budućnost, jer se ne smije zaboraviti činjenica da rekognosciranje i reambulacija jednog ovako bogatog kraja nije nikada završena i da će biti potrebno možda još mnoge generacije stručnjaka, arheologa i istraživača da iz ovog bogatog "rudnika" izvuku sve podatke i kažu konačnu riječ o arheologiji Grblja, o njegovoj arheološkoj karti, o razvoju i napretku ovoga kraja - od iskona do naših dana. Regionalni zavod u Kotoru je u saradnji sa Pra i protoistorijskim odjeljenjem Univerziteta u Cirihu (Švajcarska) izveo sistematska istraživanja tumula Velika Gruda od 1987. do 1989. godine, a dragocjeni nalazi iz ovog tumula i njegovog parnjaka Mala Gruda, istraživanog 1970-1971. godine, bili su na velikoj svjetskoj izložbi "Troja, san i stvarnost" u Njemačkoj (Štutgart, Braunšvajg i Bon), zajedno sa nalazima iz Hisarlika u Turskoj, iz Grčke, Španije i Italije. Nadalje, u sklopu svojih godišnjih planova rada, a u cilju stvaranja baze podataka za izradu arheološke karte opštine Kotor, arheolozi Regionalnog zavoda iz Kotora Vilma Kovačević i mr Jovan Martinović su od 1994. do 1998. godine izvršili revizionu reambulaciju i rekognosciranje sjevernog područja Opštine (Crkvice, Krivošije, Dragalj), a posebno njenog jugoistočnog dijela (Donji Grbalj), pa Krtola i Luštice u tivatskoj, odnosno hercegnovskoj opštini, za koje je ovaj Zavod takođe nadležan. Pored upisivanja neophodnih podataka (prečnik i visina tumula), areal prostiranja keramičkih ulomaka, pravac pružanja zidova, na primjer), ekipa je vršila precizno kartiranje lokaliteta na aerofotogrametrijskim kartama velike razmjere 1:5000 (takozvana osnovna državna karta). Pri tom su brojne crkve služile kao osnovni reperi za lociranje pojedinih lokaliteta (udaljenost, smjer strana svijeta itd.), tim više što su pojedini crkveni objekti podizani u neposrednoj blizini kamenih tumula kao logičko nasljeđivanje kultnih mjesta.

Zorica Čubrović : Crkva sv. Petke, Glavatičići (Donji Grbalj)

Vrijeme gradnje kupolne crkve sv. Petke u Glavatičićima koja je izgrađena na mjestu srušene starije crkve od koje se sačuvao zapadni zid priprate sa naknadno dozidanim zvonikom na preslicu sa tri zvona, poznato je na osnovu zapisa na nadvratniku portala kao i na osnovu podataka iz Srpsko-dalmatinskog magazina iz 1865. godine. Na osnovu tih podataka saznaje se da je temelj crkve posvećene sv. Petki postavljen 17. februara 1859. godine i da je osvećenje obavljeno 9. septembra 1862. godine. Troškovi njene gradnje koje su podnijele 62 porodice parohije Glavatičići iznosili su 9000 forinti. Ikonostas crkve je izradio Josif Katurić 1877. godine.

Prema Crnogorčeviću koji se oslanja na objavljeni zapis jednog monaha manastira sv. Nikole u Bigovi, stariju crkvu sv. Petke podigli su stanovnici grada Grispuli koji su izbjegli njegovo razaranje od strane Turaka.

Crkva sv. Petke se nalazi u okviru prostrane zaravni između nekoliko zaselaka sela Glavatičići. To je jednobrodna crkva sa tri traveja i kupolom postavljenom nad srednjim travejem. Okružena je ograđenim grobljem i visokim stablima čempresa. Zamišljena je sa zvonikom na preslicu do čije izgradnje nije došlo. Projekat Milana Karlovca iz 1906. godine – koji, takođe, nije realizovan - je predviđao izgradnju zvonika u obliku kule flankirane uz zapadnu fasadu. Stariji zvonik nad pripratom srušene crkve je, stoga, zadržan do danas.

U zemljotresu od 1979. godine crkva sv. Petke u Glavatičićima je pretrpjela rušenje kupole i svodova kao i oštećenja u vidu pukotina na svim zidovima. U zemljotresu je srušen i zvonik na preslicu. Ispog srušenog svoda ostao je zatrpan ikonostas i drugi predmeti crkve.

Izradi projekta sanacionih i restauratorskih radova pristupilo se 1987-88. godine a sanacioni zahvat odvijao se do sada u okviru nekoliko faza. U prvoj fazi, sredinom 1991. godine rekonstruisan je zvonik crkve. Tek 1997. posao je nastavljen sanacijom pukotina i radovima na ojačanju zidova. Posle pauze od nekoliko godina radovi su nastavljeni u novembru 2001. godine. Oni su obuhvatili rekonstrukciji svodova i kupole kao i pokrivanje krovova tamnocrvenom patiniranom kanalicom. Nakon toga postavljene su i seizmičke zatege čime su se stekli uslovi za pristupanju radovima na malterisanju zidova i rekonstrukciji ikonostasa Josifa Katurića o kojem su se sačuvali podaci u starim fotografijama kao i nekoliko ikona sačuvanih ispod ruševina.

Radove na ovom spomeniku povjereni operativi Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture iako su sa prekidima trajali duže od jedne decenije uspješno su privedeni kraju. Njihovu posebnu vrijednost čini kvalitetna saradnja Odbora za obnovu crkve, koji se stara o obnovi ovog spomenika, sa stručnom ekipom Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture Kotor koja realizuje poslove uz brižljivo staranje o očuvanju i zaštiti njegovih arhitektonskih i kulturno-istorijskih vrijednosti.